مشروطهEnglish

گاه‌شمار

هر شخص، گروه و رویداد تاریخ‌داری که از تاریخ انقلاب به روایت ژانت آفاری استخراج شده، به فارسی و انگلیسی. گاه‌شمار از عهدنامهٔ گلستان تا مرگ ستارخان ادامه دارد.

۲۱۳رویداد۳۹۷شخص۲۱۴گروه۱۵۸۵پیوند
۱۸۱۳
عهدنامه

عهدنامهٔ گلستان

۲ آبان ۱۱۹۲· ۲۹ شوال ۱۲۲۸ ق~

ایران بیشتر سرزمین‌های قفقازی خود را به روسیه واگذاشت؛ آغاز آن انقیاد درازمدتی که مشروطه‌خواهان در پی وارونه‌کردنش بودند.

قفقاز

۱۸۲۸
عهدنامه

عهدنامهٔ ترکمانچای

۲ اسفند ۱۲۰۶· ۷ شعبان ۱۲۴۳ ق~

از دست رفتن قفقاز را کامل کرد و کاپیتولاسیون و سقف تعرفه‌ای را تحمیل نمود که صنایع ایران را زمین‌گیر کرد.

آذربایجان

۱۸۳۸
تأسیس

گشایش نخستین مدرسهٔ دخترانه در ارومیه

اسفند–فروردین ۱۲۱۶

میسیونرهای پرسبیتری امریکایی نخستین مدرسهٔ دخترانهٔ ایران را گشودند که بیشتر شاگردانش ارمنی بودند و برای غلبه بر بی‌میلی والدین، ورود و کتاب و خوراک و خوابگاه رایگان می‌داد. دختران مسلمان تا دههٔ ۱۲۵۰ به مدرسهٔ میسیون تهران نرفتند؛ کارزار واقعاً مردمی آموزش زنان تنها با انقلاب مشروطه آغاز شد.

ارومیه

۱۸۵۰
کشتار

سرکوب جنبش بابی

۱۲۲۸–۱۲۲۹ ش

امیرکبیر نابودی گستردهٔ بابیان را هدایت کرد. آفاری بر این تناقض انگشت می‌گذارد که همان اصلاح‌طلب عرفی که دارالفنون را بنیان نهاد، رادیکال‌ترین جنبش دینی مردمی این دوره را نیز درهم کوبید — و سود نهایی به دولت و علمای متشرع رسید.

ایران

بابیان

اعدام

اعدام باب

۱۸ تیر ۱۲۲۹· ۲۹ شعبان ۱۲۶۶ ق~

سید علی‌محمد شیرازی در تبریز تیرباران شد؛ سرکوب بابیان پس از آن به دست امیرکبیر هدایت شد.

تبریز

۱۸۵۹
تأسیس

تأسیس فراموش‌خانه به دست ملکم‌خان

۱۲۳۷–۱۲۳۸ ش

انجمنی اصلاح‌طلب به سبک فراماسونری که دانش‌آموختگان دارالفنون و شاهزادگان قاجار را جذب کرد؛ ناصرالدین‌شاه که نخست آن را تشویق کرده بود، در ۱۲۴۰ ممنوعش کرد و ملکم‌خان را تبعید نمود.

تهران

۱۸۷۱
دیگر

قحطی ۱۲۵۰–۱۲۵۱

۱۲۴۹–۱۲۵۰ ش

قحطی گسترده که ناظران آن روزگار آن را به جایگزینی غله با تریاک به عنوان محصول نقدی و خشکسالی نسبت دادند.

ایران · یزد · اصفهان

۱۸۷۲
۱۸۸۳
تأسیس

تأسیس مجلس وکلای تجار

۱۲۶۱–۱۲۶۲ ش

نخستین انجمن تجار ایران، به ابتکار امین‌الضرب، در چهارده شهر و نیز بغداد و استانبول شعبه گشود. خواستار تعرفهٔ حمایتی، محکمهٔ تجارت و بانک شد و ظرف یک سال زیر حملهٔ علما، حکام ولایات و وزیر تجارت فروپاشید.

تهران

مجلس وکلای تجار · تجار

۱۸۹۰
عهدنامه

اعطای امتیاز تنباکو به تالبوت

۱۲۶۸–۱۲۶۹ ش

ناصرالدین‌شاه انحصار پنجاه‌سالهٔ تولید، فروش و صادرات تمام تنباکوی ایران را در برابر پانزده هزار لیره در سال و سهمی از سود به ماژور تالبوت واگذار کرد.

تهران

انتشار

آغاز انتشار قانون در لندن به دست ملکم‌خان

۱۲۶۸–۱۲۶۹ ش

این نشریهٔ مخالف که قاچاقی به ایران می‌رسید، خواستار حکومت پارلمانی و مجلس شورا بود و اندیشه‌های اروپایی را در قالب اسلامی می‌ریخت.

لندن

۱۸۹۱
اعتراض

عریضهٔ چهار هزار تن از تهیدستان شهری به شاه دربارهٔ تنباکو

مرداد–شهریور ۱۲۷۰

در مرداد ۱۲۷۰ جنبش تنباکو از تجار فراتر رفت و به طبقات فرودست رسید: گروهی چهار هزار نفره — بیشتر باربر، پیشخدمت قهوه‌خانه، دوره‌گرد و کاسب خرد — عریضه‌ای مشترک به شاه نوشتند. شب‌نامه‌ای در تبریز هم صاحبان امتیاز و هم علمایی را که همراهی نمی‌کردند تهدید کرد.

تهران · تبریز

اصناف

فرمان

فتوای تحریم تنباکو

آبان–آذر ۱۲۷۰

فتوایی به نام میرزا حسن شیرازی استعمال تنباکو را تحریم کرد. آفاری می‌نویسد ظاهراً گروهی از تجار و میرزا حسن آشتیانی مجتهد تهران آن را نوشتند و شیرازی با آن همراه شد.

کربلا · تهران

اعتراض

جنبش تنباکو

آذر–دی ۱۲۷۰

تحریم سراسری تنباکو به پشتوانهٔ فتوای میرزا حسن شیرازی، لغو انحصار رژی بریتانیا را تحمیل کرد — نخستین پیروزی ائتلاف تجار، علما و روشنفکران که بعدها انقلاب را ساخت.

تهران · تبریز · اصفهان

تجار · علما

۱۸۹۲
فرمان

لغو امتیاز تنباکو

دی–بهمن ۱۲۷۰

شاه برخلاف نظر امین‌السلطان و وزیرمختار بریتانیا امتیاز را لغو کرد — پیروزی نهضت، که بهای آن نخستین وام بزرگ خارجی ایران بود.

تهران

۱۸۹۶
ترور

ترور ناصرالدین‌شاه

۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵· ۱۸ ذیقعده ۱۳۱۳ ق~

میرزا رضا کرمانی، از پیروان سید جمال‌الدین، در آستانهٔ جشن پنجاهمین سال سلطنت، شاه را در حرم حضرت عبدالعظیم هدف گلوله قرار داد.

حرم حضرت عبدالعظیم

۱۸۹۷
انتصاب

صدارت امین‌الدوله

۱۲۷۵–۱۲۷۶ ش

مظفرالدین‌شاه امین‌السلطان را برکنار و امین‌الدولهٔ اصلاح‌طلب را منصوب کرد؛ او پست را اصلاح کرد، راه ساخت و انجمن معارف را بنیان نهاد.

تهران

تأسیس

تأسیس انجمن معارف

۱۲۷۵–۱۲۷۶ ش

انجمنی از روشنفکران اصلاح‌طلب که در صدارت امین‌الدوله بنیان گرفت؛ یحیی دولت‌آبادی و امین‌الضرب پسر از اعضایش بودند و از مدارس نوین خصوصی پشتیبانی می‌کرد.

تهران

۱۸۹۸
اصلاحات

دعوت کارگزاران بلژیکی برای اصلاح گمرک

۱۲۷۶–۱۲۷۷ ش

ناصرالملک در مقام وزیر مالیهٔ امین‌الدوله، کارگزاران بلژیکی را فراخواند تا گمرکات را از دست ملتزمان محلی بگیرند و وصول درآمد را متمرکز کنند.

تهران

۱۹۰۰
عهدنامه

وام‌های روسی ۱۲۷۹ و ۱۲۸۱

۱۲۷۸–۱۲۷۹ ش

امین‌السلطان ۲٫۴ میلیون و ۱ میلیون لیره از روسیه گرفت که خرج سه سفر شاه به اروپا شد. وام نخست این شرط را داشت که ایران بدون تأیید روسیه وام دیگری نگیرد — تحقیری که مخالفان را دوباره به میدان آورد.

تهران · روسیه

اعتراض

اعتراض‌های شهری علیه اصلاحات گمرکی

۱۲۷۸–۱۲۷۹ ش

کوشش‌های پیاپی برای وضع مالیات یکسان گمرکی (۱۲۷۴، ۱۲۷۷–۷۸، ۱۲۸۰، ۱۲۸۲، ۱۲۸۳) اعتراض‌های ۱۲۷۹، ۱۲۸۲ و ۱۲۸۴ را برانگیخت. تعرفهٔ بهمن ۱۲۸۱ به سود تجار روس بود؛ درآمد گمرک به ۶۰۰ هزار لیره رسید و کسری بودجه به ۸۰۰ هزار لیره.

شیراز · تهران · اصفهان · تبریز

تجار · اصناف

انتشار

انتشار رؤیای صادقه

۱۲۷۸–۱۲۷۹ ش

هجویه‌ای ضدروحانی و بی‌نام، به قلم مشترک مجدالاسلام کرمانی، ملک‌المتکلمین و سید جمال‌الدین واعظ، که روز رستاخیز را تصویر می‌کند و روحانیان بزرگ را به حساب می‌کشد.

اصفهان

۱۹۰۱
تأسیس

تأسیس و تعطیلی مدرسهٔ تربیت

۱۲۷۹–۱۲۸۰ ش

تقی‌زاده که در دارالفنون تبریز علوم درس می‌داد، با یارانش مدرسه‌ای نوین بنیان نهاد؛ روحانیان متشرع آن را بستند و گروه به‌جایش کتاب‌فروشی تربیت را گشود.

تبریز

۱۹۰۲
۱۹۰۳
کشتار

کشتار بابیان در یزد و اصفهان

۱۲۸۱–۱۲۸۲ ش

آزاری که بسیاری از بابیان ازلی و بهائیان را واداشت وابستگی خود را با تقیه پنهان کنند — پنهان‌کاری‌ای که از آن پس نقش آنان در انقلاب را پوشانده است.

یزد · اصفهان

بابیان ازلی · بهائیان

۱۹۰۴
تأسیس

تأسیس کتابخانهٔ ملی

۱۲۸۲–۱۲۸۳ ش

کتابخانه به محل گردهمایی منظم صدها اصلاح‌طلب بدل شد؛ کمیتهٔ انقلاب از همین محفل برخاست.

تهران

کتابخانهٔ ملی

نبرد

جنگ روس و ژاپن

بهمن–اسفند ۱۲۸۲

شکست روسیه از ژاپن در سراسر ایران گواهی خوانده شد بر اینکه دولت مشروطهٔ آسیایی می‌تواند بر استبداد اروپایی چیره شود.

ژاپن · روسیه

نبرد

شکست روسیه در پورت آرتور

۲۹ آذر ۱۲۸۳· ۱۳ شوال ۱۳۲۲ ق~

پیروزی ژاپن بر یک قدرت بزرگ در سراسر آسیا گواه آن خوانده شد که ملتی مشروطه و غیرسفید می‌تواند بر استبداد اروپایی چیره شود، و مستقیماً به انقلاب ۱۹۰۵ روسیه دامن زد.

ژاپن

۱۹۰۵
تأسیس

تشکیل فرقهٔ اجتماعیون عامیون در باکو

۱۲۸۳–۱۲۸۴ ش

کارگران مهاجر ایرانی در میدان‌های نفتی باکو فرقهٔ اجتماعیون عامیون را بنیان گذاشتند؛ فرقه‌ای که جناح سوسیال‌دموکرات، جنگاوران و الگوی سازمانی انقلاب را فراهم کرد.

باکو

فرقهٔ اجتماعیون عامیون · کارگران

دیگر

فروش دختران قوچان

۱۲۸۳–۱۲۸۴ ش

دختران خانواده‌های دهقانی که از عهدهٔ مالیات برنمی‌آمدند به دست مأموران فاسد ربوده و فروخته شدند. دهخدا دربارهٔ زنان قوچان شعری سرود و روزنامهٔ مجلس ماجرا را دنبال کرد؛ این رسوایی به یکی از نیرومندترین شعارهای انقلاب بدل شد — جایی که مسئلهٔ روستا و مسئلهٔ زن به هم رسیدند.

قوچان

دهقانان

قیام

آغاز انقلاب ۱۹۰۵ روسیه

۲ بهمن ۱۲۸۳· ۱۶ ذیقعده ۱۳۲۲ ق~

یکشنبهٔ خونین انقلاب روسیه را گشود؛ شیوه‌های آن — اعتصاب توده‌ای، شوراها و احزاب سوسیال‌دموکرات — از راه قفقاز مستقیماً به ایران رسید.

سن‌پترزبورگ

اعتراض

اعتصاب و اعتراض در تهران علیه ژوزف نوز

اسفند–فروردین ۱۲۸۳

اعتراض به رئیس بلژیکی گمرک، سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی را در ائتلافی گرد آورد که رهبری انقلاب را بر عهده گرفت.

تهران

تجار

اعتصاب

بهار ۱۲۸۴: اعتصاب بازار تهران

اسفند–فروردین ۱۲۸۳

همزمان با محرم، که دسته‌های مذهبی خیابان‌ها را پر کرده بود. بهبهانی با نشان‌دادن عکس نوز و همکاران بلژیکی‌اش در لباس روحانیت در یک بالماسکه، مردم را برانگیخت. بازار بسته شد، تجار در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و محمدعلی میرزای ولیعهد با وعدهٔ عزل نوز آنان را پراکند. همین اعتراض نخستین بار طباطبایی و بهبهانی را هم‌پیمان کرد.

تهران · حرم حضرت عبدالعظیم

تجار · اصناف

دیگر

تکفیر سید جمال‌الدین واعظ در مسجد شاه

آذر–دی ۱۲۸۴

امام‌جمعه واعظ را به خطبهٔ جمعه فراخواند و سپس در میانهٔ سخن او را به بی‌حرمتی به شاه و گرایش بابی متهم کرد. واعظ از منبر رانده شد و مخالفان پراکندند — نمایشی از اینکه اتهام ارتداد چگونه می‌توانست ائتلاف را بشکند.

مسجد شاه تهران

۱۹۰۶
دیگر

واداشتن یهودیان و ارمنیان به چشم‌پوشی از نمایندگی در مجلس

۱۲۸۴–۱۲۸۵ ش

نخست به غیرمسلمانان حق انتخاب نمایندهٔ خود داده شد و سپس گفتند که استفاده از این حق نهضت را به خطر می‌اندازد و علمای عتبات و اصفهان را می‌شوراند. جامعهٔ یهودی پیش‌تر عزیزالله سیمانی را برگزیده بود. هر دو جامعه کوتاه آمدند و بهبهانی و طباطبایی «نمایندگی» یهودیان و ارمنیان را بر عهده گرفتند. تنها زردشتیان ایستادند و با پشتیبانی بهبهانی ارباب جمشید را فرستادند. بدین‌سان «ملت ایران» عرفی به جامعهٔ مسلمان تنگ شد.

تهران

یهودیان ایران · ارامنه · زردشتیان · انجمن مخفی دوم

قانون‌گذاری

رد وام مشترک روس و انگلیس از سوی مجلس اول

۱۲۸۴–۱۲۸۵ ش

مجلس در نخستین ماه‌ها وام چهارصد هزار لیره‌ای روس و انگلیس را که محمدعلی‌شاه می‌خواست رد کرد و مقرر داشت که هر معاملهٔ خارجی، وام و انحصار تجاری باید به تصویب آن برسد.

تهران

اعتراض

تحریم پارچهٔ خارجی به دست زنان

۱۲۸۴–۱۲۸۵ ش

زنان گردهمایی‌هایی برای پوشیدن پارچهٔ وطنی برپا کردند و از دیگران خواستند «چندی جامهٔ کهنه بپوشند» تا ایران پارچهٔ خود را بسازد — بسیار مشابه به تحریم «سوادشی» که در همان سال‌ها در هند رخ داد. وقتی مردانی در کوچه و بازار به زنان به سبب چادر شیک یا کفش پاشنه‌بلند حمله بردند، انجمن «رفتار وحشیانه» آنان را محکوم کرد و تأکید نمود مقصود تحریم پارچهٔ خارجی است نه پاسبانی پوشش زنان.

تبریز · تهران

انجمن نسوان

انتشار

انتشار ملانصرالدین

۱۷ فروردین ۱۲۸۵· ۱۳ صفر ۱۳۲۴ ق~

هفته‌نامهٔ طنز مصور جلیل محمدقلی‌زاده به ترکی آذری آغاز شد؛ کاریکاتورهایش زبان تصویری مشترک انقلاب در دو سوی ارس شد.

تفلیس · باکو

بست

بست مسجد جامع و نخستین شهید

۲۵ تیر ۱۲۸۵· ۲۵ جمادی‌الاول ۱۳۲۴ ق~

با آغاز بازداشت رهبران ملی، ملک‌المتکلمین در مسجد جامع بست نشست و طباطبایی، بهبهانی و هزار تن از هواداران به او پیوستند. با زندانی‌شدن سلطان‌الواعظین، بهبهانی طلاب را به آزادی او فرستاد؛ سید عبدالحمید طلبه کشته شد. پیراهن خونینش را بر سر چوب در تهران گرداندند و در درگیری پس از آن بیش از صد تن جان باختند.

مسجد جامع تهران · تهران

طلاب

بست

بست سفارت بریتانیا

۲۷ تیر ۱۲۸۵· ۲۷ جمادی‌الاول ۱۳۲۴ ق~

بست با پنجاه تاجر و طلبه آغاز شد و تا ۸ مرداد به دوازده هزار و تا ۱۱ مرداد به چهارده هزار تن رسید — نزدیک یک‌سوم نیروی کار تهران. بیش از پانصد خیمه برپا شد، برای هر صنف یکی، هرکدام با نگهبان، نوبت آشپزخانه و روضه‌خوانی شبانه. حیدرخان عمواوغلی هزینهٔ نخستین طلاب سپهسالار را داد. در همین بیست‌وسه روز بود که شکایتی صنفی به خواست قانون اساسی بدل شد.

سفارت بریتانیا در تهران · گلهک

اصناف · تجار · طلاب · انجمن نسوان

برکناری

برکناری عین‌الدوله و صدارت مشیرالدوله

۷ مرداد ۱۲۸۵· ۹ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴ ق~

پس از میانجیگری ولیعهد، مظفرالدین‌شاه صدراعظم منفور را با مشیرالدولهٔ آزادمنش‌تر جایگزین کرد و علما را از قم فراخواند. تا آن هنگام معترضان به کمتر از مجلس رضایت نمی‌دادند.

تهران

اعتراض

پاره‌کردن نخستین اعلامیهٔ شاه

۱۲ مرداد ۱۲۸۵· ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴ ق~

اعلامیه‌ای که به تشکیل مجلس رضایت می‌داد از دیوارهای تهران کنده شد، زیرا عبارت «ملت ایران» را نداشت و اصلاحات را تنها «بر وفق شرع مقدس» وعده می‌داد. نزاع بر سر یک واژه — مجلس اسلامی یا مجلس ملی — نزاع بر سر آن بود که حاکمیت از آنِ دین است یا ملت.

تهران

فرمان

توافق بر مجلس شورای ملی

۱۷ مرداد ۱۲۸۵· ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴ ق~

پس از آنکه هیئتی از جمله مشیرالملک از گرنت داف میانجیگری خواست، و پس از این استدلال که نمایندهٔ یهودی، ارمنی یا زردشتی در مجلس «اسلامی» جای نمی‌گیرد — و روحانی‌ای چون نوری می‌تواند هر نماینده‌ای را تکفیر کند — واژهٔ «ملی» پیروز شد. تاریخ رسمی فرمان را به ۱۴ مرداد، زادروز شاه، بازگرداندند.

تهران

یهودیان ایران · ارامنه · زردشتیان

قانون‌گذاری

صدور نخستین قانون انتخابات

۱۷ شهریور ۱۲۸۵· ۲۰ رجب ۱۳۲۴ ق~

حق رأی به طبقه و دارایی محدود شد و کرسی‌ها میان شاهزادگان، علما، تجار، مالکان و اصناف تقسیم گشت، با نمایندگی بسیار بیش از اندازه برای تهران.

تهران

بست

اعتصاب بازار تبریز و بست در کنسولگری بریتانیا

۲۶ شهریور ۱۲۸۵· ۲۹ رجب ۱۳۲۴ ق~

خبر فرمان شاه به تبریز رسید و بازار به پیروی از تهران بست نشست و در کنسولگری بریتانیا تحصن کرد. کسروی که آن هنگام شانزده ساله بود، دگرگونی شهر را در ده روز چنین وصف کرد: دشمنی کردهای سنی و آذربایجانیان شیعه گویی رخت بربست، نزاع سه فرقهٔ شیخی و کریمخانی و متشرعین فرو نشست، و مسلمانان و ارمنیان — که زمستان پیش تا آستانهٔ خونریزی رفته بودند — به همکاری روی آوردند.

تبریز

اصناف · ارامنه · کردها

تأسیس

تشکیل مرکز غیبی در تبریز

مهر–آبان ۱۲۸۵

شعبه‌ای از اجتماعیون عامیون باکو در تبریز برپا شد و به جذب داوطلبان جنگی معروف به مجاهدین و فداییان پرداخت.

تبریز

مرکز غیبی · فرقهٔ اجتماعیون عامیون

تبعید

اخراج میرهاشم دوه‌چی از تبریز

مهر–آبان ۱۲۸۵

چند روز پیش از اخراج امام‌جمعه، میرهاشم روحانی به ظن همدستی با ولیعهد از شهر رانده شد. او بازگشت و در ۱۲۸۷–۸۸ رهبری انجمن اسلامیهٔ ضدمشروطه را بر عهده گرفت.

تبریز

انجمن تبریز

تأسیس

گشایش مجلس اول

۱۴ مهر ۱۲۸۵· ۱۹ شعبان ۱۳۲۴ ق~

نخستین مجلس شورای ملی در کاخ گلستان گشایش یافت. انجمن تبریز نیز همان روز آغاز به کار کرد.

کاخ گلستان · تهران

مجلس اول · اصناف

انتشار

انتشار روزنامهٔ انجمن

۲۶ مهر ۱۲۸۵· ۱ رمضان ۱۳۲۴ ق~

انجمن تبریز روزنامهٔ خود را به سردبیری علی‌اکبر وکیلی یافت.

تبریز

برکناری

اخراج امام‌جمعهٔ تبریز

۴ آبان ۱۲۸۵· ۹ رمضان ۱۳۲۴ ق~

انجمن تبریز حاج میرزا کریم، امام‌جمعهٔ شهر، را اخراج کرد — نمودی چشمگیر از حاکمیت مردم بر منصب روحانی.

تبریز

انجمن تبریز · مرکز غیبی · مجاهدین

اعتصاب

اعتصاب صیادان انزلی

آبان–آذر ۱۲۸۵

سه هزار صیاد خزر علیه امتیاز شیلات لیانازوف اعتصاب کردند؛ در همان هفته‌ها زنان شهری چند شهر به کارزار بانک ملی و تحریم پارچهٔ خارجی پیوستند.

انزلی · گیلان

صیادان · شیلات لیانازوف · فرقهٔ مجاهدین انزلی

دیگر

وقف جواهر زنان برای بانک ملی

آبان–آذر ۱۲۸۵

سید جمال‌الدین واعظ از منبر برای بانک ملی پیشنهادی اعانه خواست. دانش‌آموزان کتاب‌هایشان را فروختند؛ زنان جواهرشان را دادند، که غالباً تنها دارایی ملموسشان بود. مجلس گزارش داد بیوه‌زنان گوشواره و دستبند می‌دهند و «هریک بر دیگری سبقت می‌گیرد». رختشویی به صحن مجلس آمد و یک تومان پرداخت؛ زنی ارثیهٔ پنج هزار تومانی‌اش را داد. تهران یک میلیون تومان گرد آورد و آذربایجان به همان اندازه تعهد کرد. ستون‌هایی با عنوان «مردی که از زن کمتر است چیست؟» مردان متمولی را که پس‌اندازشان را در بانک‌های اروپایی داشتند شرمنده می‌کرد. زنان نخستین انجمن‌های خود را پیرامون همین کارزار ساختند.

تهران · تبریز

بانک ملی · انجمن نسوان

انتشار

انتشار روزنامهٔ مجلس

۳ آذر ۱۲۸۵· ۹ شوال ۱۳۲۴ ق~

تهران

دیگر

ورود ولیعهد به تهران

۲۴ آذر ۱۲۸۵· ۳۰ شوال ۱۳۲۴ ق~

تهران

قانون‌گذاری

توشیح قانون اساسی

۸ دی ۱۲۸۵· ۱۴ ذیقعده ۱۳۲۴ ق✓

مظفرالدین‌شاه ده روز پیش از مرگش قانون اساسی را توشیح کرد و اختیار مجلس بر بودجه، وام و امتیازها را تثبیت نمود.

تهران

۱۹۰۷
ترور

ترور یوسف خزدوز

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

یکی از بنیان‌گذاران مرکز غیبی روز روشن در خیابانی در تبریز به دست یکی از مجاهدان کشته شد — نه به جرمی، چنان‌که آفاری می‌نویسد، بلکه از آن رو که محبوب و سخنور بود و رهبری علی مسیو را تهدید می‌کرد. به او هشدار داده بودند کمتر دیده شود و او اعتنا نکرده بود.

تبریز

مرکز غیبی

کشتار

کارزار ضدیهودی در اصفهان

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

هرجا روحانیان محافظه‌کار و حکام ضدمشروطه بر انجمن‌ها چیره بودند، خصومت با اقلیت‌ها بالا می‌گرفت. ظل‌السلطان غارت و کشتار در محلهٔ یهودیان را برانگیخت؛ آقا نجفی از لزوم واداشتن یهودیان، ارمنیان و حتی اروپاییان به آدابی «درخور احترام به مسلمانان» سخن گفت؛ یهودیان را واداشتند تعهد بسپارند که به مسلمانان شراب نفروشند و در شعاع هشت میلی شهر دوره‌گردی نکنند. تجاری با اعتبار ملی، از جمله کازرونی، از این کارزار برای راندن رقیبان یهودی خود از بازار پارچه بهره بردند. خانواده‌های یهودی از شیراز، اصفهان و کاشان به فلسطین کوچیدند.

اصفهان

یهودیان ایران

کشتار

غارت آذربایجان به دست ایلات

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

شاه برای شکستن مقاومت تبریز پنهانی راهزنان ایلی را به کار گرفت. پسر رحیم‌خان چلبیانلو حومهٔ تبریز را غارت کرد و چند صد دهقان را کشت، و دربار در توطئهٔ ترور اعضای رادیکال انجمن تبریز دست داشت. نان کم شد و شورش گرسنگان گسترش یافت؛ در یک مورد زنان تهیدست تاجری را که غله انبار کرده بود کشتند. پانصد زن در میدان بهارستان تهران گرد آمدند و خواستار پایان خونریزی شدند.

آذربایجان · تبریز

شاهسون · دهقانان

اعتراض

حضور زنان در مجلس برای تصویب متمم

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

گروهی سازمان‌یافته از زنان باحجاب در مجلس حاضر شدند و تصویب فوری متمم را خواستند. حضورشان چنان آشوبی برانگیخت که صنیع‌الدوله فردای آن روز تهدید به استعفا کرد. نامه‌های زنان تبریز در سرزنش بی‌عملی شهرهای دیگر تا شیراز هم گزارش شد.

میدان بهارستان · تهران

اعتراض

تظاهرات ساختگی روسپیان

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

سعدالدوله راهپیمایی روسپیان بی‌حجاب را در تهران ترتیب داد که شعار می‌دادند «مشروطه به ما آزادی داده تکالیف دینی را رها کنیم و هرگونه بخواهیم زندگی کنیم» — حمله‌ای حساب‌شده به مدافعان حقوق زنان که نوری و هوادارانش آنان را به ترویج فساد متهم می‌کردند.

تهران

فرمان

فتوای نوری و شوشتری علیه مدارس دخترانه

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

شیخ فضل‌الله نوری و سید علی شوشتری مدارس نوین را خلاف اسلام خواندند. به دانش‌آموزان و آموزگاران در کوچه حمله می‌شد، آب دهان می‌انداختند و آنان را به «بی‌عفتی» متهم می‌کردند. این فتوا شکافی ماندگار میان زنان فعال — که پیش‌تر در بست ۱۲۸۴ با بدن خود از علما حفاظت کرده بودند — و روحانیت محافظه‌کار گشود. زنانی که در مساوات به انجمن طلاب نوشتند پرسیدند: «آیا ما، زنان ستمدیدهٔ ایران، مانند شما انسان نیستیم؟ … آیا ما را تنها جانورانِ بی‌زبانِ بارکش می‌دانید؟»

تهران

مدارس دخترانه · اتحادیهٔ طلاب · مساوات

کنفرانس

تصویب پشتیبانی از انقلاب ایران در کنگرهٔ چهارم داشناک در وین

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

پس از گردهمایی ارمنیان چند ولایت ایران در تبریز در اواخر ۱۲۸۵ که یفرم خان نیز در آن بود، کنگرهٔ حزب قطعنامهٔ پشتیبانی کامل از نهضت مشروطه را تصویب کرد.

ایران

حزب داشناکسوتیون

دیگر

دریافت بیش از هزار عریضه در نخستین سال مجلس

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

نظام مافی نشان می‌دهد که مردم تا مدت‌ها پس از مرداد ۱۲۸۵ همچنان مجلس را دیوان تظلمات می‌دیدند: در نخستین سال بیش از هزار عریضه به آن رسید. فاصلهٔ میان آنچه مردم از «عدالتخانه» می‌خواستند و آنچه یک قوهٔ مقننه می‌توانست بکند، در سراسر انقلاب جاری است.

تهران

مجلس اول

کنفرانس

اجتماع زنان تهران دربارهٔ مدارس دخترانه و جهیزیه

۲۹ دی ۱۲۸۵· ۵ ذیحجه ۱۳۲۴ ق~

مجمعی از زنان قطعنامه‌ای برای تأسیس مدارس دخترانه و لغو جهیزیه‌های سنگین تصویب کرد — از نخستین بیانیه‌های جمعی جنبش زنان.

تهران

مدارس دخترانه

اولتیماتوم

هفت خواستهٔ انجمن تبریز

بهمن–اسفند ۱۲۸۵

شرایط پذیرش ارادت اعلام‌شدهٔ شاه تازه به مشروطه: تعهد کتبی شاه؛ محدودکردن کابینه به هشت وزیر و برچیدن وزارت‌های افتخاری؛ برکناری کارگزاران بلژیکی نوز، پریم و لاروس؛ و انجمن‌های ایالتی و ولایتی دائمی با اختیار ادارهٔ امور ولایات — خواستی که انجمن‌ها را از ناظر انتخابات به رکن ثابت حکومت بدل کرد.

تبریز · تهران

انجمن تبریز

اعتراض

بست در تلگراف‌خانهٔ تبریز

بهمن–اسفند ۱۲۸۵

فعالان در تلگراف‌خانه و کوچه‌های پیرامون بازار بست نشستند؛ مدارس به همراهی تعطیل شد. مجاهدان به زندان رفتند، نام زندانیان را ثبت کردند و برایشان نان و آب بردند و آمادهٔ تصرف قورخانه شدند. آموزگاران مدرسهٔ آدمیت با پرچم سرخ وارد شدند. در حیاط، سرودهای آزادی فرانسه و امریکا خوانده شد.

تلگراف‌خانهٔ تبریز

مجاهدین · انجمن تبریز

قانون‌گذاری

الغای تیول در مجلس

اسفند–فروردین ۱۲۸۵

مجلس نظام تیول را لغو و اصلاحات مالیاتی را تصویب کرد؛ مهم‌ترین قانون‌گذاری اجتماعی آن.

تهران

مجلس اول · اصناف

اعتصاب

اعتصاب ابریشم‌کاران رشت

اسفند–فروردین ۱۲۸۵

ابریشم‌کاران بر سر بهای تخم نوغان وارداتی اعتصاب کردند. واردکنندگان که غالباً خریدار پیله هم بودند، در ۱۲۸۵ سندیکایی ساخته بودند تا بها را ساختگی بالا نگه دارند و سی هزار جعبه تخم مازاد را به‌جای فروش ارزان نابود کردند.

رشت

دهقانان · برادران رالی

اعتصاب

اعتصاب اجاره‌ای پانصد دهقان در رشت

۲ فروردین ۱۲۸۶· ۹ صفر ۱۳۲۵ ق~

دهقانان گیلان از پرداخت اجاره سر باز زدند — گشایش جبههٔ روستایی که مجلس سالی را صرف بستن آن کرد.

رشت · گیلان

دهقانان

تبعید

اخراج میرزا حسن مجتهد از تبریز

فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۶

انجمن تبریز مجتهد عالی‌مقام شهر را بیرون کرد و رویارویی با نهاد روحانیت را رادیکال‌تر ساخت.

تبریز

انجمن تبریز · مجاهدین

قانون‌گذاری

قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی

فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۶

این قانون به انجمن‌های ایالتی اختیارات اجرایی و قضایی داد: نظارت بر انتخابات، طرح دعوی علیه حاکم، وصول و بازتخصیص مالیات، تأمین هزینهٔ مدرسه و پل و راه و درمانگاه، و برقراری بورس و مستمری. همچنین انجمن‌های رسمی را به شهرهای اصلی محدود کرد و تشکیل آنها را در بلوک و قصبه و ده ممنوع ساخت و بحث «سیاسی» را قدغن کرد (اصل ۱۰۳) — شرطی که انجمن‌ها تقریباً همیشه نادیده گرفتند.

تهران

انجمن‌های ایالتی و ولایتی · مجلس اول · انجمن‌های دهات و قصبات

کشتار

شورش و کشتار دهقانان قره‌چمن

فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۶

دهقانان روستایی بزرگ در راه تبریز–تهران از دادن سهم ارباب سر باز زدند. ارباب به میرزا حسن مجتهد که خود مالکی بزرگ بود و به حاکم شکایت برد؛ میرزا حسن فرستادن قشون را تأیید کرد و دویست تن مسلح به ده ریختند و شماری از دهقانان را غارت و قتل‌عام کردند. پنج روز بعد دهقانان شکایت خود را به انجمن تبریز بردند و بحث بر سر آن، انجمن را بر خط طبقاتی شکافت — شیخ سلیم به پشتیبانی آنان جلسه را ترک کرد. همین ماجرا سبب بی‌واسطهٔ اخراج میرزا حسن مجتهد شد.

قره‌چمن

دهقانان · انجمن تبریز

اعتراض

جلوگیری مجاهدان از پیاده‌شدن امین‌السلطان در انزلی

۳۰ فروردین ۱۲۸۶· ۷ ربیع‌الاول ۱۳۲۵ ق~

مجاهدان مسلح شش روز صدراعظمِ بازگشته را در کشتی نگاه داشتند و خواستند به اروپا بازگردد. تنها پس از بیانیهٔ مجلس در پشتیبانی از بازگشت او، در ۶ اردیبهشت اجازهٔ پیاده‌شدن یافت.

انزلی

مجاهدین

اعتصاب

اعتصاب عمومی تبریز علیه پیشنهادهای نوری

۶ اردیبهشت ۱۲۸۶· ۱۴ ربیع‌الاول ۱۳۲۵ ق~

اعتصاب عمومی تبریز را در اعتراض به خواست شیخ فضل‌الله نوری برای انطباق همهٔ قوانین با شریعت تعطیل کرد.

تبریز

انجمن تبریز · اصناف · مجاهدین

انتشار

انتشار صور اسرافیل

۸ خرداد ۱۲۸۶· ۱۸ ربیع‌الثانی ۱۳۲۵ ق~

هفته‌نامهٔ سوسیالیستی جهانگیرخان شیرازی و دهخدا منتشر شد — پرخواننده‌ترین و مهیب‌ترین روزنامهٔ مشروطهٔ اول.

تهران

تأسیس

گسترش انجمن‌های عباسی در گیلان و فرمان مجلس به تعطیلی انجمن‌های روستایی

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

چهارده شعبهٔ عباسی در شهرها و روستاهای گیلان برپا شد؛ مجلس در پاسخ فرمان تعطیلی همهٔ انجمن‌های شهر و ده و بلوک را صادر کرد.

گیلان

انجمن عباسی · مجلس اول · دهقانان

قانون‌گذاری

درخواست اجتماعیون عامیون از مجلس برای نمایندگی و اعلامیهٔ حقوق

خرداد–تیر ۱۲۸۶

نماینده‌ای از آذربایجان بیانیه‌ای از سوی مجاهدین و انجمن‌های ایروان، تفلیس و باکو خواند و خواستار نماینده‌ای از آنِ خود شد. این تشکیلات گنجاندن پانزده حق مدنی را در متمم خواست: آزادی مطبوعات، بیان و اجتماع، دادرسی عادلانه، برکناری حکام منصوب دورهٔ استبداد، ارتباط مستقیم شاه و مجلس، حق اعتصاب، حق رأی همگانی مردان همراه با خدمت نظام، مدرسهٔ نو در دهات، و تقسیم زمین‌های دولتی میان دهقانان.

تهران

فرقهٔ اجتماعیون عامیون · انجمن‌های مجاهدین

اعتصاب

اعتصاب عمومی رشت پس از حمله به انبارهای رحیم‌خان

خرداد–تیر ۱۲۸۶

گروهی کوشیدند به انبارهای غلهٔ رحیم‌خان راهزن ایلی — که پسرش با شاه همدست بود — بزنند. مردان مسلح، با آذربایجانیان در پیشاپیش اعتراض، بازار را بستند و شکایت خود را به انجمن رشت بردند.

رشت

قیام

تقسیم زمین به دست شهرآشوب در لشت‌نشا

خرداد–تیر ۱۲۸۶

او را برای تشکیل انجمن محلی فرستادند، اما به کار دهقانان پرداخت: چهار هزار جعبه برنج ارباب را میانشان تقسیم کرد، یکی از زنان صیغه‌ای ارباب را به همسری گرفت، لقب سید جلال‌الدین شاه بر خود نهاد و هفت سال اجاره و مالیات عقب‌افتاده را باطل اعلام کرد. دو تا سه هزار هوادار نزدیک به پرستش او بودند. انجمن رشت او و شیشه‌بر را اخراج و بازداشت کرد؛ خشم عمومی در اوایل تیر ۱۲۸۶ به آزادی‌شان انجامید.

لشت‌نشا

دهقانان · انجمن عباسی

انحلال

فرمان مجلس به تعطیلی انجمن‌های دهات گیلان

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

مجلس دو نماینده و دستورهایی به رشت فرستاد و خواست همهٔ انجمن‌های شهر و ده و بلوک برچیده شود — گیلان که ولایت شمرده می‌شد نه ایالت، تنها به یک انجمن مرکزی حق داشت. دویست قزاق از تهران تنها برای بستن آنها فرستاده شد. انجمن رشت پذیرفت و به اعضایش گفت «دهقانان را به کار وادارید و اجاره را بگیرید». معترضی در حبل‌المتین نوشت بستن انجمن‌های گیلان نخستین گام بستن همهٔ آنهاست: «چون انجمن‌ها بسته شد، منتظر ستم‌هایی باشید که هرگز تصورش را نکرده‌اید.»

گیلان · رشت

مجلس اول · بریگاد قزاق · انجمن رشت · انجمن‌های دهات و قصبات

قانون‌گذاری

مصالحه با نوری بر سر متمم قانون اساسی

۲۲ خرداد ۱۲۸۶· ۲ جمادی‌الاول ۱۳۲۵ ق~

نمایندگان مجلس اصل دوم را پذیرفتند: هیئتی پنج‌نفره از مجتهدان با اختیار رد قوانین مغایر شرع.

تهران

دیگر

پشتیبانی تلگرافی خراسانی و مازندرانی از نوری

۲۸ خرداد ۱۲۸۶· ۸ جمادی‌الاول ۱۳۲۵ ق~

حتی مراجع هوادار مشروطه حاضر نبودند از قوانینی پشتیبانی کنند که اقتدار روحانیت را یکسره براندازد و از نفوذ دگراندیشان دینی در مجلس بیم داشتند. تلگراف آنان به نوری پس از هفته‌ها بحث عمومی، سازش بر سر اصل دوم را ممکن کرد.

نجف

بست

بست‌نشینی نوری در حرم حضرت عبدالعظیم

۳۰ خرداد ۱۲۸۶· ۱۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۵ ق~

شیخ فضل‌الله نوری به حرم رفت و از آنجا لوایح را منتشر کرد؛ کامل‌ترین استدلال دینی علیه قانون اساسی عرفی.

حرم حضرت عبدالعظیم

علمای مشروعه‌خواه

اعتراض

تظاهرات ده هزار نفری تهران علیه نوری

۳۰ خرداد ۱۲۸۶· ۱۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۵ ق~

پس از آنکه پیروان نوری به بهانهٔ روضه‌خوانی گرد مسجد جامع خیمه زدند و مسلح یافته شدند، جمعیت انجمن‌ها خیمه‌ها را فرو ریختند. صور اسرافیل از تظاهرات ده هزار نفری برای اخراج نوری خبر داد. ملک‌المتکلمین موعظه کرد که هواداران مشروطهٔ مشروعه از مستبدان کهن خطرناک‌ترند، زیرا می‌خواهند «استبداد را زیر ردای دین زنده کنند». طباطبایی کتباً تعهد کرد که اگر نوری بار دیگر پیمان بشکند خود او را از تهران براند؛ نوری همان شب با حدود هزار تن — هجده عالم، سی روحانی میان‌پایه، پنجاه واعظ، سیصد طلبه، دویست کاسب، صد نوکر و بیش از دویست تن که برای غذای مجانی آمده بودند — راهی حرم شد.

تهران

اتحادیهٔ طلاب

اعتراض

بست دهقانان در تلگراف‌خانهٔ یزد

تیر–مرداد ۱۲۸۶

روستاییان در اعتراض به آزار مأموران مالیات بست نشستند. یک سال بعد هنوز برای لغو مالیات‌های اضافی تلاش می‌کردند و چند دهقان در اعتراض خودکشی کردند. مارلینگ نوشت که «هر لحظه ممکن بود فاجعه‌ای رخ دهد» — و در همان حال خواست لغو مالیاتی را که هشتاد سال پرداخت شده «یکسره ناموجه» خواند.

یزد

دهقانان

دیگر

نامهٔ سرگشادهٔ احسن‌الدوله و تهدید به اعتصاب دهقانی

مرداد–شهریور ۱۲۸۶

در نخستین سالگرد انقلاب، نمایندهٔ خرده‌مالکان به مجلس نوشت: «ای بزرگانی که نمایندهٔ پانزده میلیون مردم ایرانید و در این قصر سلیمان نشسته‌اید! … می‌دانید همهٔ مال و مکنت و توان شما به هستی ما وابسته است، هرچند ما بیچارگانیم؟ … اگر اعتصاب کنیم … از قحطی و گرسنگی نابود می‌شوید.» یادآور شد که تیول‌داران پیشین اکنون حاکم همان نواحی می‌شوند و قدرتشان ده برابر شده، و از نمایندگان خواست استعفا دهند و «اصلاح را به خود کشاورزان واگذارند».

تهران

دهقانان

عهدنامه

امضای قرارداد روس و انگلیس

۸ شهریور ۱۲۸۶· ۲۲ رجب ۱۳۲۵ ق~

بریتانیا و روسیه ایران را بدون مشورت با دولت ایران به شمالِ روسی، جنوب‌شرقِ بریتانیایی و منطقهٔ بی‌طرف تقسیم کردند — بزرگ‌ترین ضربه به موقعیت بین‌المللی انقلاب.

سن‌پترزبورگ

حبل‌المتین

ترور

ترور امین‌السلطان

۸ شهریور ۱۲۸۶· ۲۲ رجب ۱۳۲۵ ق~

صدراعظم هنگام خروج از مجلس به دست عباس‌آقا، فدایی انجمن‌های مخفی مجاهدین، هدف گلوله قرار گرفت و ضارب خود را کشت. این رویداد در همان روز امضای قرارداد روس و انگلیس رخ داد.

تهران

فداییان · کمیتهٔ ترور · کمیتهٔ انقلابی ملی

اصلاحات

اصلاحات بودجه‌ای مجلس

۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش

مجلس با کاستن از مواجب شاهزادگان قاجار، ولیعهد و شاه، کوچک‌کردن دربار، مالیات‌بستن بر زمین و محصول پس از الغای تیول، و سپردن وصول و ارسال مالیات به انجمن‌های ایالتی به‌جای حکام، بودجه را متوازن کرد.

تهران

مجلس اول

کنفرانس

کنگرهٔ فرقهٔ اجتماعیون عامیون در مشهد

۱ مهر ۱۲۸۶· ۱۷ شعبان ۱۳۲۵ ق~

کنگرهٔ مجاهدین برنامهٔ مشهد را تصویب کرد: اصلاحات ارضی، حق رأی همگانی و روز کار هشت‌ساعته.

مشهد

فرقهٔ اجتماعیون عامیون · مجاهدین · انجمن‌های مجاهدین

دیگر

احضار شهرآشوب به محکمهٔ رشت

مهر–آبان ۱۲۸۶

با پانصد عضو مبارز انجمن عباسی در دو سوی خود حاضر شد. او را متهم کردند که «شورش سراسر گیلان» را برانگیخته، تهدیدش کردند — و همزمان پیشنهاد استخدام دولتی برای «کمک به حفظ امنیت» دادند، به شرط دست‌شستن از کنش رادیکال.

رشت

انجمن عباسی

اصلاحات

نخستین بودجهٔ ملی: از کسری به مازاد

مهر–آبان ۱۲۸۶

نخستین بودجهٔ کمیسیون مالیه، کسری سالانهٔ ۵۷۰ هزار لیره را به مازاد ۱۱۰ هزار لیره بدل کرد. تقریباً همهٔ صرفه‌جویی از بازگرداندن تیول، انتقال تفاوت عمل به خزانه و لغو تسعیر نقدی آمد — اصلاحاتی که دو میلیون تومان بر درآمد افزود و، به گفتهٔ معترضان مجلس، چیزی به دهقانان نرساند.

تهران

مجلس اول

قانون‌گذاری

تصویب متمم قانون اساسی

۱۴ مهر ۱۲۸۶· ۳۰ شعبان ۱۳۲۵ ق~

مجلس متمم قانون اساسی را تصویب کرد — اعلامیهٔ حقوق، انجمن‌های ایالتی و وتوی روحانی اصل دوم، همه در یک سند.

تهران

مجلس اول · هیئت پنج‌نفرهٔ مجتهدان · زردشتیان

دیگر

سوگند محمدعلی‌شاه به پاسداری از قانون اساسی

۲۰ آبان ۱۲۸۶· ۷ شوال ۱۳۲۵ ق~

شاه به مجلس آمد و بار دیگر به پاسداری از قانون اساسی سوگند خورد؛ یک ماه پیش از کوشش برای براندازی آن.

تهران

کودتا

کودتای نافرجام علیه مجلس

۲۳ آذر ۱۲۸۶· ۱۰ ذیقعده ۱۳۲۵ ق~

محمدعلی‌شاه با پشتیبانی نوری به مجلس تاخت؛ انجمن‌ها بسیج شدند و کوشش او فروپاشید. مستبدان محلهٔ یهودیان را به حمله تهدید کردند.

تهران

یهودیان ایران

اعتراض

دفاع از مجلس در برابر کودتای آذر

۲۳ آذر ۱۲۸۶· ۱۰ ذیقعده ۱۳۲۵ ق~

ناصرالملک صدراعظم بازداشت و زندانی شد، وزیران برکنار شدند و علاءالدوله که برای میانجیگری رفته بود کتک خورد. جوانان انجمن آذربایجان حدود بیست تپانچه گرد آوردند، مجلس را سنگربندی کردند و نمایندگان را در آن نگاه داشتند؛ تا شب چهار هزار تن بر بام و کوچه‌های پیرامون خوابیدند. فردا بازار بست نشست. اعضای انجمن‌ها مدرسهٔ سپهسالار را گرفتند و خیمه زدند؛ جهانگیرخان شیرازی و محمدرضا مساوات دفاع را با چهار کمیته — نظارت، نظامی، تدارکات و انتشارات — سامان دادند. دهقانان از شمیران و شهریار آمدند. انجمن تبریز تلگراف کرد که ملت آذربایجان شاه را به سبب خیانت از تخت برمی‌دارد و آمادهٔ فرستادن هزار مجاهد شد. مجاهدان رشت، قزوین، کرمان و اصفهان اعلام آمادگی کردند.

میدان بهارستان · مسجد و مدرسهٔ سپهسالار

انجمن آذربایجان تهران · انجمن تبریز · انجمن آدمیت · انجمن امرا +1

کنفرانس

جلسهٔ مخفی رهبران داشناک با نمایندگان مجلس

۸ دی ۱۲۸۶· ۲۵ ذیقعده ۱۳۲۵ ق~

انقلابیون ارمنی و نمایندگان مشروطه‌خواه بر همکاری توافق کردند — آغاز مشارکت سازمان‌یافتهٔ ارمنیان.

تهران

حزب داشناکسوتیون · مجلس اول

۱۹۰۸
تأسیس

جدایی برادران اسکندری از انجمن آدمیت و تأسیس انجمن حقوق

۱۲۸۶–۱۲۸۷ ش

پس از کودتای نافرجام، شاهزادگان رادیکال قاجار یحیی و سلیمان اسکندری به سبب هم‌پیمانی انجمن آدمیت با دربار از آن جدا شدند و انجمن حقوق را بنیان نهادند.

تهران

انجمن حقوق · انجمن آدمیت

قانون‌گذاری

محاکمهٔ قاتلان فریدون زرتشتی

۱۲۸۶–۱۲۸۷ ش

نخستین آزمون وعدهٔ برابری در برابر قانون در اصل هشتم. جمعیت بیرون مجلس خواستار اعدام قاتلان بود و مساوات و حبل‌المتین برای آن کارزار کردند؛ بهبهانی مخالفت کرد و گفت «اعدام چند مسلمان به سبب قتل یک زردشتی خلاف اصول اسلام است». نه متهم میان صد تا هزار ضربه شلاق گرفتند و دو تن پانزده سال حبس.

تهران

زردشتیان · مساوات

ترور

قتل فریدون زرتشتی

دی–بهمن ۱۲۸۶

قتل یک مشروطه‌خواه زردشتی به محک وعدهٔ برابری برای غیرمسلمانان در قانون اساسی بدل شد.

تهران

زردشتیان

انتصاب

صدارت نظام‌السلطنه و تبعید سعدالدوله

۱ بهمن ۱۲۸۶· ۱۸ ذیحجه ۱۳۲۵ ق~

شاه زیر فشار مردم و دیپلمات‌ها بار دیگر پشت قرآنی را امضا کرد و به پاسداری از مشروطه تعهد سپرد. مجلس تبعید سعدالدوله را گرفت اما تبعید امیربهادر را نه، که کنسول روس از او حمایت می‌کرد. آفاری این سازش را فرصت‌سوزی می‌داند: مجلس لحظهٔ کم‌مانند پشتیبانی توده‌ای برای خلع شاه را از دست داد و به دربار ماه‌ها فرصت داد تا کودتای تیر ۱۲۸۷ را بچیند.

تهران

ترور

سوءقصد به محمدعلی‌شاه

بهمن–اسفند ۱۲۸۶

انقلابیون مرتبط با حیدرخان عمواوغلی به اتومبیل شاه بمب انداختند؛ شاه جان به در برد و سرکوب سخت‌تر شد.

تهران

کمیتهٔ انقلابی ملی

قانون‌گذاری

قانون مطبوعات بهمن ۱۲۸۶

۱۸ بهمن ۱۲۸۶· ۵ محرم ۱۳۲۶ ق~

بهبهانی و نمایندگان روحانی قانونی گذراندند که انتشار هر مطلب خلاف حساسیت‌های دینی را ممنوع می‌کرد — واکنشی به رادیکالیسم صور اسرافیل، مساوات، حبل‌المتین و روح‌القدس. تقی‌زاده، احتشام‌السلطنه رئیس مجلس و مخبرالسلطنه وزیر عدلیه بی‌نتیجه مخالفت کردند.

تهران

دیگر

توقیف مساوات به سبب «شاه چطور است؟»

۱۲۸۶–۱۲۸۷ ش

روزنامه مقاله‌ای سخت اتهام‌آمیز دربارهٔ محمدعلی‌شاه چاپ کرد؛ توقیف شد و مدیرش به محاکمه رفت. پس از کودتای تیر، محمدرضا مساوات به تبریز گریخت و در تمام محاصره به انتشار ادامه داد.

تهران

اصلاحات

برهم‌خوردن جلسهٔ اصلاح عدلیه

۲۹ اسفند ۱۲۸۶· ۱۷ صفر ۱۳۲۶ ق~

یحیی دولت‌آبادی نزدیک سیصد تن از انجمن مرکزی اصناف را با وزیران و علما گرد آورد. کارکنان وزارتخانه گفتند احکام شرعی ناهمگون است و قانون ملی یکسان لازم. مخبرالسلطنه پیشنهاد کرد علما قوانین شرع را یکسان کنند و باقی را «بسوزانند». همه جز روحانیان استقبال کردند. به تحریک بهبهانی، دامادش صدرالعلما جلسه را برهم زد. بهبهانی سپس هرگونه اختیار وضع قانون یا تحدید تفسیر شرع را از وزارت عدلیه سلب کرد و اصلاح عدلیه یکسره رها شد.

تهران

انجمن مرکزی اصناف

محاصره

جنگ داخلی آذربایجان و محاصرهٔ تبریز

خرداد–تیر ۱۲۸۷

وقتی باقی کشور پس از کودتا تسلیم شد، تبریز سر باز زد. ستارخان و باقرخان، به هدایت مرکز غیبی و با کمک داوطلبان قفقازی، یازده ماه شهر را در برابر قوای استبداد نگاه داشتند — مقاومتی که انقلاب را زنده نگه داشت.

تبریز · آذربایجان

ستارخانفرماندهٔ مقاومتباقرخانهم‌فرمانده مقاومتعلی مسیومقاومت را از راه مرکز غیبی هدایت کردعین‌الدولهفرماندهی قوای محاصره را داشترحیم‌خان چلبیانلورحیم‌خان چلبیانلوفرماندهٔ ایلی در خدمت شاهمیرهاشم دوه‌چیمیرهاشم دوه‌چیمحلهٔ مستبد شهر را رهبری کردهوارد باسکرویلگروهی داوطلب را رهبری کرد و کشته شدیارمحمد کرمانشاهییارمحمد کرمانشاهیفرماندهٔ مجاهدکاپیتان لیونل جیمزکاپیتان لیونل جیمزخبرنگار تایمز که با ستارخان گفت‌وگو کردکاپیتان آنژینیورکاپیتان آنژینیورافسر فرانسوی که با انجمن گفت‌وگو کرددبلیو. ای. موردبلیو. ای. مورخبرنگار بریتانیایی که فرمانده گروهی شدحیدرخان عمواوغلیاز باکو اسلحه فراهم کرد و بمب‌گذاری‌ها را هدایت نمودسپهدار اعظمسپهدار اعظمپیش از تغییر جبهه، فرماندهی قوای استبداد را داشتمحمدباقر ویجویهمحمدباقر ویجویهخاطره‌نگار نبردهای خیابانیمحمدرضا مساواتمحمدرضا مساواتبه مقاومت پیوست و انتشار روزنامه‌اش را از سر گرفتسید حسن تقی‌زادهپیش از محاصره به مقاومت پیوست و مذاکرات انجمن را رهبری کرد

مجاهدین · مرکز غیبی · انجمن تبریز · مجاهدین قفقازی +13

کودتا

خروج شاه با بریگاد قزاق به باغشاه

۱۳ خرداد ۱۲۸۷· ۳ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ ق~

محمدعلی‌شاه ناگهان کاخ را به مقصد باغ سلطنتی بیرون شهر ترک کرد — نخستین گام کودتای خرداد.

تهران

اولتیماتوم

هشدار هارتویگ و مارلینگ به مجلس

۱۳ خرداد ۱۲۸۷· ۳ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ ق~

بیست روز پیش از به توپ بستن مجلس، وزیرمختار روسیه و کاردار بریتانیا به نمایندگان گفتند بیشتر به شاه احترام بگذارند؛ مارلینگ نوشت «ایران را رها کرده‌اند تا به هرج‌ومرج بلغزد». هر دو نتیجه گرفته بودند که انجمن‌ها از مهار مجلس و شاه بیرون‌اند. گری اندیشهٔ جایگزینی محمدعلی‌شاه با ظل‌السلطان را کنار گذاشت.

تهران

اولتیماتوم

اولتیماتوم شاه به ملت

۱۸ خرداد ۱۲۸۷· ۸ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ ق~

تهران

کودتا

به توپ بستن مجلس

۲ تیر ۱۲۸۷· ۲۳ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ ق~

بریگاد قزاق به فرماندهی سرهنگ لیاخوف ساختمان مجلس و مسجد سپهسالار مجاور را به توپ بست، مجلس اول را منحل کرد و دورهٔ استبداد صغیر را گشود.

میدان بهارستان · تهران

بریگاد قزاق · مجلس اول

اعدام

قتل ملک‌المتکلمین و جهانگیرخان شیرازی

۳ تیر ۱۲۸۷· ۲۴ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ ق~

دو انقلابی بابی ازلی روز پس از به توپ بستن مجلس در باغشاه خفه شدند؛ سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی نیز اندکی بعد در بروجرد کشته شد.

تهران

بابیان ازلی

قیام

پایین‌کشیدن پرچم‌های تسلیم به دست ستارخان

تیر–مرداد ۱۲۸۷

وقتی انجمن اسلامیه و کنسول‌ژنرال روس خواستار تسلیم بودند — «مقاومت خودکشی است» — بر بیشتر خانه‌های تبریز پرچم سفید برافراشته شد. ستارخان با پشتیبانی مرکز غیبی و انجمن تبریز در شهر تاخت و پرچم‌ها را پایین کشید. صدها تن همان‌جا به او پیوستند. کنسول‌ژنرال روس پاداشی کلان برای عقب‌نشینی پیشنهاد کرد و او نپذیرفت. همین یک کار انقلاب را نجات داد.

تبریز · امیرخیز

انجمن اسلامیه · مرکز غیبی

کشتار

ورود رحیم‌خان با پانصد سوار به تبریز

۱۷ تیر ۱۲۸۷· ۹ جمادی‌الثانی ۱۳۲۶ ق~

محمدعلی‌شاه این راهزن را از زندان تهران آزاد کرد تا به انجمن اسلامیه بپیوندد و «تبریز را تنبیه کند». با پانصد سوار قره‌داغی رسید و کارزار تجاوز و غارت آغاز کرد و در روز نوبت زنان به حمامی عمومی ریخت. ستارخان و باقرخان در نیمهٔ تیر به قرارگاه او حمله بردند و بیرونش راندند.

تبریز

انجمن اسلامیه

انتشار

مکاتبهٔ چلنگریان و کائوتسکی دربارهٔ انقلاب ایران

۲۸ تیر ۱۲۸۷· ۲۰ جمادی‌الثانی ۱۳۲۶ ق~

چلنگریان به کائوتسکی نوشت که در تبریز گروهی سوسیال‌دموکرات شکل گرفته و به دو جناح شکافته است: یکی می‌گفت سرمایهٔ خارجی رشد سرمایه‌داری را شتاب می‌دهد و مقاومت در برابر آن «سنگر در برابر تمدن اروپایی» است؛ دیگری از انقلاب دفاع می‌کرد چون از آنِ توده‌های زیر ستم مالکان بود و راه را برای طبقهٔ سرمایه‌دار بومی می‌گشود. کائوتسکی در ۱۰ مرداد پاسخ داد که سرمایهٔ خارجی «رشد بازار داخلی را سد می‌کند»، دشمنی با آن عنصری مثبت است که جنبش شرق را به مبارزهٔ پرولتری غرب پیوند می‌زند، و سوسیال‌دموکرات‌های ایران باید درون جنبش دموکراتیک کار کنند — و در همان حال دهقانان خرده‌پا را عنصری «ارتجاعی» شمرد؛ داوری‌ای که آفاری آن را امتداد بدفهمی او از دهقانان اروپا می‌داند.

تبریز · آلمان

قیام

انقلاب ترکان جوان

۱ مرداد ۱۲۸۷· ۲۴ جمادی‌الثانی ۱۳۲۶ ق~

بازگرداندن قانون اساسی عثمانی، مشروطه‌خواهان ایران را در تاریک‌ترین لحظهٔ استبداد صغیر دلگرم کرد.

امپراتوری عثمانی

کمیتهٔ اتحاد و ترقی

دیگر

رسیدن انقلابیون قفقازی به تبریز محاصره‌شده

مرداد–شهریور ۱۲۸۷

در مجموع میان پانصد تا هشتصد تن آمدند. کارگران عادی حزب سوسیال‌دموکرات روسیه بی‌آنکه منتظر کمیتهٔ مرکزی بمانند داوطلب شدند؛ کمیتهٔ تفلیس ۱۳۵ گرجی به سرکردگی سدراک بونواریان و باکو در آغاز سی تن فرستاد. با قطار به جلفا می‌رفتند، شبانه از ارس می‌گذشتند و از گردنه‌های زیر نظر مستبدان بالا می‌آمدند تا به ستارخان بپیوندند. گرجی‌ها در تبریز آزمایشگاهی برای ساخت مواد منفجره برپا کردند — برتری فنی تعیین‌کنندهٔ جنگ و خاستگاه بمب پستی‌ای که شجاع‌السلطنه را کشت. دست‌کم بیست‌ودو انقلابی خارجی‌تبار در جنگ داخلی جان باختند.

تبریز · جلفا · رود ارس

حزب سوسیال‌دموکرات کارگری روسیه · حزب داشناکسوتیون · حزب هنچاک · مجاهدین قفقازی

تأسیس

بازسازمان‌دهی انجمن تبریز با صد نماینده

۲۷ مرداد ۱۲۸۷· ۲۰ رجب ۱۳۲۶ ق~

در شهر محاصره‌شده انتخابات برگزار شد و انجمن با صد عضو بازگشایی شد، روزنامهٔ نالهٔ ملت را منتشر کرد و برای جنگاوران بودجه بست. امیرخیزی، میرزا حسین واعظ، خیابانی و محمدتقی طباطبایی از برگزیدگان بودند. در میانهٔ محاصره، مقاومت به‌جای برپاکردن حکومت نظامی، نهادهای دموکراتیک را بازساخت.

تبریز

انجمن تبریز · نالهٔ ملت

دیگر

تهدید ستارخان به اعلام جمهوری

مهر–آبان ۱۲۸۷

«آنچه می‌خواهیم پایان این نظام ستم است: قانون، آزادی، مشروطه… چهار هزار مرد مسلح دارم و اگر بخواهم ده هزار می‌شود و ده سال می‌توانم دوام بیاورم… می‌گویند یاغی‌ایم. نه، ما بدی شاه را نمی‌خواهیم. اما باید آنچه می‌خواهیم بدهد! وگرنه جمهوری اعلام می‌کنیم!» جنگ داخلی، بازگرداندن مشروطه را به چیزی نزدیک انقلاب اجتماعی بدل کرده بود.

تبریز

نبرد

سقوط محلهٔ دوه‌چی و آتش‌زدن انجمن اسلامیه

۲۰ مهر ۱۲۸۷· ۱۶ رمضان ۱۳۲۶ ق~

یک هفته پس از عقب‌نشینی مستبدان از امیرخیز و خیابان، محلهٔ آنان تسلیم شد. میرزا حسن مجتهد، امام‌جمعه و شجاع نظام فرمانده گریختند؛ خانه‌هایشان و انجمن اسلامیه غارت و به آتش کشیده شد. سپس انقلابیون تبریز بیانیه‌ای به فرانسه، ترکی و فارسی دادند: «مردم آذربایجان برای شاه حق الهی نمی‌شناسند.»

دوه‌چی · تبریز

انجمن اسلامیه · مجاهدین

کنفرانس

کنفرانس سوسیال‌دموکرات‌های تبریز

۲۴ مهر ۱۲۸۷· ۲۰ رمضان ۱۳۲۶ ق~

سوسیال‌دموکرات‌های تبریز برای تعیین راه خود گرد آمدند؛ برخی خواستار اعلام جمهوری بودند.

تبریز

مرکز غیبی

ترور

ترور شجاع‌السلطنه در مرند

۶ آبان ۱۲۸۷· ۳ شوال ۱۳۲۶ ق~

حیدرخان عمواوغلی با کمک یک متخصص مهمات گرجی بمبی پستی فرستاد که حاکم مستبد و پسرش را کشت — نمایشی از مهارت فنی قفقازی‌ها که دیگر ضدمشروطه‌خواهان را ترساند. انقلابیون سپس خوی، مرند، سلماس و مراغه را گرفتند؛ حیدرخان به فرمان اجتماعیون عامیون مرند را اداره کرد.

مرند

فرقهٔ اجتماعیون عامیون

تأسیس

تأسیس کمیتهٔ ایران در لندن

۸ آبان ۱۲۸۷· ۵ شوال ۱۳۲۶ ق~

ادوارد براون، لینچ و نمایندگان همراه، کارزاری بریتانیایی علیه قرارداد روس و انگلیس و به سود مشروطه‌خواهان سازمان دادند.

لندن

کمیتهٔ ایران در لندن

فرمان

دست‌کشیدن شاه از اندیشهٔ مجلس

۱ آذر ۱۲۸۷· ۲۸ شوال ۱۳۲۶ ق~

پس از ماه‌ها فشار روس و انگلیس برای تشکیل مجلسی رام و دستکاری‌شده — بی‌نمایندهٔ اصناف، بی‌انجمن، بی‌مطبوعات آزاد — شاه اعلام کرد که «یکسره از اندیشهٔ تشکیل مجلس دست شسته، زیرا علما چنین نهادی را خلاف اسلام دانسته‌اند». علمای نجف این بیانیه را رد کردند و تا بازگشت مشروطه به نپرداختن مالیات فراخواندند.

تهران

علمای نجف

۱۹۰۹
تأسیس

باشگاه سیاسی اورجونیکیدزه در رشت

۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش

از باکو در رأس دسته‌ای از بلشویک‌های قفقازی فرستاده شد، پنهانی در خانهٔ کریم‌خان رشتی ماند و باشگاهی گشود که مرکز پخش ادبیات مارکسیستی در رشت شد. بخش‌هایی از مانیفست کمونیست را به فارسی برگرداند و دربارهٔ انقلاب ۱۹۰۵ روسیه، کارگران و دهقانان ایران و تصرف زمین به دست دهقانان سخنرانی کرد. کارگران، پیشه‌وران، دهقانان و روشنفکران جوان در آن گرد می‌آمدند؛ در همان‌جا با داشناک‌ها مناظره می‌کرد. لنین را در جریان می‌گذاشت و ادبیات مخفی را از راه ایران به باکو می‌رساند.

رشت

دیگر

مکاتبات محرمانهٔ تبریز–تهران در پس حزب دموکرات

۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش

نامه‌های فرانسوی میان تقی‌زاده، ورام پیلوسیان و تیگران ترهاکوبیان، که ایرج افشار منتشر کرد، نشان می‌دهد اندیشهٔ حزب پیش از رفتن تقی‌زاده به تهران در تبریز شکل گرفته و سوسیال‌دموکرات‌های ارمنی به سازمان و آموزهٔ آن شکل داده‌اند. پیلوسیان — با نام‌های بحر و دهاتی — پیشنهاد ساختن «اکثریت دموکرات» در مجلس دوم را داد، خواست نام حزب با «سوسیال‌دموکرات» اشتباه نشود، نظام‌نامهٔ داخلی را به فرانسه نوشت و به تقی‌زاده هشدار داد عضویت را به آذربایجانی‌ها محدود نکند تا حزب «رنگ ولایتی» نگیرد. با شنیدن خبر ۳۹۰ عضو در تهران نوشت بزرگ است که «در کشوری شرقی ۳۹۰ تن زیر پرچم حزب دموکرات باشند». ترهاکوبیان که پاییز ۱۲۸۷ به پلخانف نوشته و حزبی «دموکرات» را بر «سوسیال‌دموکرات» ترجیح داده بود، خواستار ملیتی فراتر از قوم و کیش شد: «ما تنها یک ملت می‌شناسیم — ملت ایران.»

تبریز · تهران

ارامنه

انتشار

مثنوی صابر در ستایش ستارخان

۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش

شاعر ملانصرالدین مثنوی‌ای به سبک شاهنامه در ستایش فرمانده تبریز سرود و او را به رستم مانند کرد — بزرگ‌ترین پهلوان حماسهٔ ایران و، در اسطورهٔ خزر، همان که دیو سپید را از پای درآورد.

تفلیس

ملانصرالدین

نبرد

تصرف اصفهان به دست بختیاری‌ها

۱۵ دی ۱۲۸۷· ۱۲ ذیحجه ۱۳۲۶ ق~

سواران بختیاری صمصام‌السلطنه اصفهان را گرفتند و حکومت مشروطه را در آنجا بازگرداندند و جبههٔ جنوبی را در برابر شاه گشودند.

اصفهان

بختیاری

محاصره

تنگ‌تر شدن محاصرهٔ تبریز

۱۵ بهمن ۱۲۸۷· ۱۳ محرم ۱۳۲۷ ق~

محاصره خوراک را یکسره برید؛ قحطی شهر به دستاویز مداخلهٔ روسیه بدل شد.

تبریز

درگذشت

کشته‌شدن هوارد باسکرویل

۳۰ فروردین ۱۲۸۸· ۲۸ ربیع‌الاول ۱۳۲۷ ق~

آموزگار جوان امریکایی نه روز پیش از شکسته‌شدن محاصره، هنگام رهبری شبیخونی علیه محاصره‌کنندگان، هدف گلوله قرار گرفت و نام‌آورترین شهید خارجی انقلاب شد.

تبریز

دیگر

تسلیم انجمن تبریز برای پیشگیری از اشغال روسیه

۴ اردیبهشت ۱۲۸۸· ۴ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ ق~

با پیشروی ستون‌های روس، انجمن به پیشنهاد تقی‌زاده تسلیم شد و به شاه تلگراف زد که «پدر نامهربان کشور مشترکمان را از خطر تجزیه برهاند». به مداخله اعتراض کردند: «وقتی بریتانیا با بوئرها می‌جنگید ایران کناره گرفت، و در جنگ روسیه با ژاپن در منچوری هم دخالت نکرد. پس بریتانیا و روسیه به چه حق در ایران که درگیر جنگ داخلی است مداخله می‌کنند؟» شاه در ۵ اردیبهشت محاصره را برداشت و عفو اعلام کرد — دیرتر از آنکه روس‌ها را بازدارد.

تبریز

انجمن تبریز

اشغال

ورود نیروهای روس به تبریز و پایان محاصره

۹ اردیبهشت ۱۲۸۸· ۹ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ ق~

روسیه به بهانهٔ رساندن آذوقه مداخله کرد، محاصرهٔ مستبدان را شکست، مردم را خلع سلاح کرد و شهر را به اشغال درآورد — تبریز را از گرسنگی رهاند و خودمختاری‌اش را برچید.

تبریز

قوای استبداد · مجاهدین قفقازی

قانون‌گذاری

انتشار قانون انتخابات دوم

۱۰ تیر ۱۲۸۸· ۱۳ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ ق~

صنف‌بندی طبقاتی برچیده و حق رأی مردان گسترده‌تر شد، اما بابیان، بهائیان و زنان همچنان محروم ماندند.

تهران

نبرد

فتح تهران

۲۵ تیر ۱۲۸۸· ۲۸ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ ق~

ستون گیلان به فرماندهی سپهدار و یفرم خان و ستون بختیاری به فرماندهی سردار اسعد بر پایتخت هم‌گرا شدند و آن را گرفتند و استبداد صغیر پایان یافت.

تهران

بختیاری · مجاهدین قفقازی · حزب داشناکسوتیون · مجاهدین

برکناری

خلع محمدعلی‌شاه

۲۷ تیر ۱۲۸۸· ۳۰ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ ق~

مجلس عالی فوق‌العاده شاه را خلع کرد، پسرش احمدشاه را به سلطنت خواند و عضدالملک را نایب‌السلطنه کرد.

تهران

مجلس عالی فوق‌العاده

اعدام

اعدام شیخ فضل‌الله نوری

۹ مرداد ۱۲۸۸· ۱۳ رجب ۱۳۲۷ ق✓

رهبر جریان مشروعه محاکمه و در میدان توپخانه در ملأعام به دار آویخته شد — کاری که از آن پس افکار ایرانیان را دو پاره کرده است.

میدان توپخانه · تهران

دیگر

توقیف حبل‌المتین به سبب مقالهٔ فتح عرب

۲۲ مرداد ۱۲۸۸· ۲۶ رجب ۱۳۲۷ ق~

پس از اعدام نوری، روزنامه مقاله‌ای چاپ کرد که ظهور اسلام را رویدادی ناگوار خواند که فرهنگ عرب را به ایران آورد و از مشروطه‌خواهان خواست چنان‌که نادرشاه کرد و ناپلئون از تاج‌گذاری به دست پاپ سر باز زد، علما را کنار بگذارند. آن را «توهین به اسلام» شمردند، روزنامه توقیف شد و حسن کاشانی مدیرش به دو سال حبس محکوم گشت، هرچند دوستان بانفوذش زود آزادش کردند.

تهران

حبل‌المتین

تأسیس

تشکیل هیئت مدیره

۲۶ مرداد ۱۲۸۸· ۱ شعبان ۱۳۲۷ ق~

هیئت اجرایی موقتی بیست‌نفره تا برگزاری انتخابات مجلس دوم قدرت را به دست گرفت.

تهران

هیئت مدیره

انتشار

انتشار ایران نو

۲ شهریور ۱۲۸۸· ۸ شعبان ۱۳۲۷ ق~

روزنامهٔ سوسیال‌دموکرات به سردبیری محمدامین رسول‌زاده منتشر شد و به‌زودی ارگان حزب دموکرات و بزرگ‌ترین روزنامهٔ ایران شد.

تهران

کشتار

اشغال اردبیل به دست شاهسون‌های رحیم‌خان

آبان–آذر ۱۲۸۸

رحیم‌خان و شاهسون‌هایش شهر را گرفتند و بسیاری از مردمش را کشتند، با پشتیبانی مستقیم و غیرمستقیم کنسولگری روسیه. سپس همین آشوب دستاویز روسیه برای نگاه‌داشتن قشونش در شمال شد.

اردبیل

شاهسون

تأسیس

گشایش مجلس دوم و تشکیل حزب دموکرات

۲۴ آبان ۱۲۸۸· ۲ ذیقعده ۱۳۲۷ ق~

مجلس تازه گشایش یافت و نخستین بار به احزاب سازمان یافت: دموکرات‌های تقی‌زاده و سلیمان اسکندری در برابر اعتدالیون پیرامون بهبهانی.

میدان بهارستان · تهران

مجلس دوم · حزب دموکرات · حزب اعتدالیون

قیام

برآمدن حکومت‌های مشروطهٔ ولایتی

۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش

چون تبریز بخش عمدهٔ قوای استبداد را به خود کشیده بود، ولایات مجال یافتند و فراخوان نجف به نپرداختن مالیات پوشش آنان شد. اصفهان در ۱۵ دی نخستین بود؛ یک هفته بعد با انتخابات عمومی انجمن اصفهان با پنجاه‌ودو عضو در کاخ چهل‌ستون بازگشایی شد. تا اواخر اسفند شیراز، همدان، بوشهر و بندرعباس هم پیوستند؛ در بندرعباس انقلابیون حاکم را خلع و گمرک را گرفتند. در شمال و جنوب، مشروطه‌خواهان تجارت خارجی را به دست می‌گرفتند — و همین بود که سرانجام بریتانیا و روسیه را به حرکت واداشت.

اصفهان · شیراز · همدان · بوشهر · بندرعباس · مشهد

بختیاری · انجمن‌های اصفهان · علمای نجف

۱۹۱۰
کنفرانس

محکومیت مداخلهٔ روسیه در کنگرهٔ کپنهاگ انترناسیونال دوم

۱۲۸۸–۱۲۸۹ ش

کنگره دو گزارش دربارهٔ ایران شنید — یکی از تریا منشویک گرجی و دیگری از یک داشناک ارمنی، که هریک سهم بزرگ‌تری از آذربایجان و گیلان و تهران را به سازمان خود نسبت می‌داد — و قطعنامه‌ای در محکومیت مداخلهٔ مسلحانهٔ روسیه در ایران و ترکیه تصویب کرد و از احزاب سوسیالیست اروپا خواست «با هر وسیله‌ای که در توان دارند جلوی اقدامات ارتجاعی تزاریسم را بگیرند».

انترناسیونال دوم

ترور

ترور حاکم اصفهان

۱۲۸۸–۱۲۸۹ ش

شکرالله خان معتمد خاقان، مشروطه‌خواه نام‌آشنا که در اروپا سردار اسعد را به پیوستن به لشکرکشی تهران ترغیب کرده بود، در موج قتل‌های سیاسی کشته شد. دولت روسیه در آن دست داشت.

اصفهان

انحلال

گسست علنی سازمان باکو از حزب دموکرات

۱۲ بهمن ۱۲۸۸· ۲۰ محرم ۱۳۲۸ ق~

ایران نو نامهٔ سرگشاده‌ای منتشر کرد که در آن مرکز باکو «حزب‌بازی» را محکوم و همهٔ شعبه‌های ایرانی خود را تعطیل کرد: «اکنون کسانی… بازی حزب‌سازی را آغاز کرده‌اند! حال آنکه در این مرحله از نهضت، حزب‌سازی… سخت زیان‌بار است.» مجاهدانی را هم که «آسایش مردم را برهم می‌زنند» از خود راند. این سازمان ائتلافی گسترده از مشروطه‌خواهان عرفی و مذهبی معتدل می‌خواست نه احزاب به سبک اروپا؛ در تیر ۱۲۸۸ از راه دولت‌آبادی پیغام داده بود که تقی‌زاده «آشوب انقلابی را پایان دهد» و بهبهانی از سیاست کنار بکشد. با تضعیف تقی‌زاده، ناخواسته به سپهدار کمک کرد تا هیئت مدیره را رقیق کند و رئیس‌الوزرا شود.

باکو · تهران

فرقهٔ اجتماعیون عامیون · حزب دموکرات · انجمن‌های مجاهدین

کنفرانس

پنجاه مدرسهٔ دخترانه در تهران و کنگرهٔ زنان دربارهٔ آموزش

فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۹

تا فروردین ۱۲۸۹ پنجاه مدرسهٔ دخترانه در پایتخت گشوده شده بود و کنگره‌ای زنانه دربارهٔ آموزش در آن برگزار شد. تا ۱۲۹۲ نشریهٔ شکوفه فهرست شصت‌وسه مدرسهٔ دخترانهٔ تهران با نزدیک ۲۵۰۰ شاگرد را منتشر کرد — تقریباً یک از هر هفت دانش‌آموز شهر. روزنامه‌نگاران بریتانیایی این جنبش را به لندن گزارش کردند و نوشتند پشتیبانش «رؤیاپردازان جوان و پرشور ایرانی‌اند که از سوسیالیسم دم می‌زنند».

تهران

مدارس دخترانه · شکوفه

دیگر

استقبال تهران از ستارخان و باقرخان

۲۷ فروردین ۱۲۸۹· ۷ ربیع‌الثانی ۱۳۲۸ ق~

دو فرماندهٔ تبریز با استقبال توده‌ای وارد پایتخت شدند — چهار ماه پیش از آنکه در همان‌جا به زور خلع سلاح شوند.

تهران

دیگر

توقیف ایران نو و شرق

۳ خرداد ۱۲۸۹· ۱۵ جمادی‌الاول ۱۳۲۸ ق~

ایران نو از خوانندگان خواسته بود نوروز ۱۲۸۹ را در اعتراض به ادامهٔ اشغال روسیه جشن نگیرند و خواستش پذیرفته شد. هنگام توقیف، مقالهٔ «نخستین حمله به مطبوعات است» را چاپ کرد: ناپلئون، سلطان عبدالحمید، تزار در برابر دوما و محمدعلی‌شاه در برابر مجلس اول همه از همین‌جا آغاز کردند. «وقتی می‌خواهند کسی را غارت یا بکشند، نخستین کار جنایتکاران بستن دهان قربانی است تا فریاد نزند.» اعتراض عمومی سردار اسعد را به لغو توقیف واداشت؛ سپهدار در اعتراض استعفا داد و در ۱۹ خرداد بازخوانده شد.

تهران

ایران نو · شرق

ترور

ترور سید عبدالله بهبهانی

۲۳ تیر ۱۲۸۹· ۷ رجب ۱۳۲۸ ق~

روحانی ارشد مشروطه‌خواه در خانه‌اش هدف گلوله قرار گرفت. اتهام متوجه هواداران دموکرات شد و این قتل اردوی مشروطه را به شکافی جبران‌ناپذیر کشاند.

تهران

حزب دموکرات · حزب اعتدالیون

نبرد

تراژدی پارک اتابک و خلع سلاح مجاهدین

۱۵ مرداد ۱۲۸۹· ۱ شعبان ۱۳۲۸ ق~

نیروهای دولتی به فرماندهی یفرم خان برای خلع سلاح مجاهدان مستقر در پارک اتابک وارد عمل شدند. در درگیری ستارخان از ناحیهٔ پا زخم برداشت و هرگز بهبود نیافت. دولت برخاسته از انقلاب، جنگاوران خودش را درهم شکست.

پارک اتابک · تهران

مجاهدین · بختیاری · حزب دموکرات

انتشار

هشت مقالهٔ ترهاکوبیان علیه ترور سیاسی

۱۲۸۸–۱۲۸۹ ش

در ایران نو پس از قتل بهبهانی، تربیت و عبدالرزاق نوشته شد. استدلال می‌کرد ترور دولت را ماشینی می‌پندارد که با کندن چند پیچ فرو می‌ریزد؛ اما «هر دیکتاتوری نمایندهٔ طبقه‌ای است — ناپلئون بورژوازی فرانسه، پوگاچف دهقانان روس، نادرشاه خوانین ایران» و هیچ حکومتی بی‌فروریختن بنیاد طبقاتی‌اش نمی‌افتد. روسیه گواه بود: تنها در ۱۹۰۹ دویست‌وچهل هزار انقلابی زندانی شدند. «تاریخ نشان می‌دهد حاصل ترور انقلاب نیست، بلکه رها شدن ضدانقلاب است.» بدتر آنکه در ذهن مردم تروریست و قاتل یکی می‌شوند و انقلابیون همان همدلی را که به آن نیاز دارند از دست می‌دهند. همین استدلال را به «مصادره»‌های بلشویکی هم کشاند که به گفتهٔ او رادیکال‌ها را به چشم دزد نشان می‌داد. «مستبدان از نارنجک تروریست نمی‌ترسیدند، اما از اندیشهٔ ملتی باسواد و منظم بر خود می‌لرزیدند.»

تهران

ایران نو

انتشار

انتشار نشریهٔ زنانهٔ دانش

۲۴ شهریور ۱۲۸۹· ۱۱ رمضان ۱۳۲۸ ق~

نخستین نشریهٔ ایرانی که برای زنان و عمدتاً به قلم آنان تدوین می‌شد در تهران منتشر شد.

تهران

دانش

اولتیماتوم

اولتیماتوم بریتانیا دربارهٔ راه‌های تجاری جنوب

۲۳ مهر ۱۲۸۹· ۱۲ شوال ۱۳۲۸ ق~

بریتانیا خواست ایران امنیت راه‌های جنوب را تأمین کند یا نیرویی با افسران بریتانیایی را برای این کار بپذیرد.

تهران

کنفرانس

دیدار روسیه و آلمان در پتسدام

۱۳ آبان ۱۲۸۹· ۲ ذیقعده ۱۳۲۸ ق~

روسیه و آلمان اختلافشان بر سر ایران و راه‌آهن بغداد را حل کردند و آلمان از گزینهٔ تعادل‌بخشِ ملیون ایران حذف شد.

پتسدام

انترناسیونال دوم

۱۹۱۱
اصلاحات

لغو مالیات نمک به دست شوستر

۱۲۸۹–۱۲۹۰ ش

نخستین کار او و کاری مردم‌پسند: «این کار کوچک اعتبار حکومت مشروطه را نزد مردم ولایات بسیار بالا برد، مردمی که واقعاً از تدبیری رنج می‌بردند که جز محصلان مالیات که از عوایدش فربه می‌شدند به کسی سود نمی‌رساند.» ظرف چند هفته مالیات‌های معوق به پایتخت سرازیر شد، حقوق کارکنان در اروپا پرداخت گشت و حساب هر معامله نگاه داشته شد. خزانهٔ او در پنج ماه جنگ داخلی مالیات داخلی بیشتری گرد آورد از آنچه دولت در تمام سال پیش گرفته بود.

ایران

انتشار

مرامنامهٔ حزب دموکرات

۱۲۸۹–۱۲۹۰ ش

در بهار ۱۲۹۰ بر سه اصل منتشر شد: «تمرکز، پارلمانتاریسم و دموکراسی». می‌خواست ایران را از «نظم کهنهٔ فئودالی» به دولتی سرمایه‌داری نوین با اصلاحات اجتماعی برای کارگران، پیشه‌وران و دهقانان و سرانجام سوسیالیسم برساند. خواستار دولت مرکزی نیرومند برای پایان‌دادن به سلطهٔ منطقه‌ای خوانین، صنعتی‌شدن برای ایستادگی در برابر نفوذ خارجی، خدمت نظام همگانی و جدایی دین از دولت بود — رویارویی مستقیم با دو قدرت سترگ کشور، علما و خوانین ایلات. آفاری به تنش میان تمرکزگرایی و دموکراسی آن اشاره می‌کند.

تهران

حزب دموکرات · علما · ایلات و عشایر

تأسیس

تشکیل لژیون ملی به دست دانش‌آموزان

۱۲۸۹–۱۲۹۰ ش

دانش‌آموزان مدرسهٔ سیاسی و دارالفنون، وابسته به دموکرات‌ها، لژیون ملی را ساختند و در دو روز بیش از سه هزار تن را برای جنگ با شاهِ بازگشته گرد آوردند. در برابر، تنها سیصد مجاهد پیشین نام‌نویسی کردند — آن هم بیشتر از سر ناچاری مالی — پس از خلع سلاح پارک اتابک در تابستان پیش. جز ارمنیان زیر فرمان یفرم خان، تقریباً هر فرمانده‌ای را باید به رشوهٔ سنگین به جنگ برای مشروطه راضی می‌کردند.

تهران

لژیون ملی · دارالفنون

برکناری

مسدودکردن انتصاب ماژور استوکس به دست گری

مرداد–شهریور ۱۲۹۰

شوستر استوکس را — چهار سال در ایران، مسلط به فارسی و فرانسه، مکاتبه‌کنندهٔ براون که قرارداد ۱۹۰۷ را نقد کرده و اطلاعات محرمانه علیه سیاست گری به براون رسانده بود — برای ریاست ژاندارمری خزانه برگزید. گرینوی از شرکت نفت انگلیس و ایران هشدار داد که استوکس «یکسره با تندروترین ملیون ایران یکی شده و در جلسات انجمن‌هایشان شرکت می‌کند». روسیه به نظارت یک بریتانیایی بر وصول مالیات در شمال اعتراض کرد؛ گری که هفته‌ها پیش انتصاب را تأیید کرده بود، از موضع خود برگشت. شوستر نپذیرفت مأموریت استوکس به جنوب محدود شود، زیرا این به معنای پذیرش مناطق نفوذ بود و هم دولتی را که به آن خدمت می‌کرد و هم دفتر خودش را بی‌معنا می‌کرد.

تهران · لندن

قانون‌گذاری

پیشنهاد حق رأی زنان از سوی وکیل‌الرعایا

۱۱ مرداد ۱۲۹۰· ۸ شعبان ۱۳۲۹ ق~

نمایندهٔ دموکرات همدان در جریان بحث قانون انتخابات سوم حق رأی زنان را پیشنهاد کرد. مجلس حتی از ثبت درست آن سر باز زد و یکی از روحانیان طرح موضوع را ناروا خواند.

تهران

مجلس دوم · حزب دموکرات

انتشار

انتشار دلیل مجلس برای محرومیت زنان در تایمز

۵ شهریور ۱۲۹۰· ۳ رمضان ۱۳۲۹ ق~

«دلیل محرومیت زنان آن است که خداوند به آنان توانِ لازم برای شرکت در سیاست و انتخاب نمایندگان ملت را نداده است. آنان جنس ضعیف‌ترند و قوهٔ تشخیصی همچون مردان ندارند. با این حال نباید حقوقشان پایمال شود، بلکه مردان باید آن را چنان‌که خداوند در قرآن مقرر داشته پاس دارند.»

تهران · لندن

مجلس دوم

قانون‌گذاری

برنامهٔ نایب‌السلطنه و تحدید قانون اساسی

۱۰ شهریور ۱۲۹۰· ۸ رمضان ۱۳۲۹ ق~

دو بار رد شد و سپس با تهدید کابینه به استعفا و بیم بازگشت سپهدار به اکثریت رسید. اصل دوم راه بازنگری قانون اساسی را گشود — بارکلی آن را کاستن از «برتری کامل مجلس» خواند؛ اصل سوم به وزیران اجازه داد «هیئت‌های غیرمسئول» و شرکت‌کنندگان در «جلسات سری گمراه‌کنندهٔ افکار عمومی» را مجازات کنند؛ اصل چهارم به «عدم تمرکز نسنجیده» تاخت؛ قوانین انجمن‌های ایالتی و بلدی باید بازنگری می‌شد و تا آن هنگام کابینه اختیار انحلالشان را داشت؛ اصل پنجم تفسیرهای متکی به «قوانین خارجی» را محکوم کرد؛ اصل دهم آشتی با روسیه و بریتانیا را می‌خواست. تنها از آن رو گذشت که محمدعلی میرزا هنوز در خاک ایران بود؛ با شکست او دموکرات‌ها اکثریت را بازیافتند.

تهران

انجمن‌های ایالتی و ولایتی

قانون‌گذاری

تصویب قانون انتخابات سوم

۲۹ مهر ۱۲۹۰· ۲۹ شوال ۱۳۲۹ ق~

قانون تازه حق رأی مردان را گسترد اما زنان را صریحاً کنار گذاشت و بابیان و بهائیان را نیز محروم کرد.

تهران

بابیان ازلی · بهائیان

اولتیماتوم

نخستین اولتیماتوم روسیه

۱۳ آبان ۱۲۹۰· ۱۳ ذیقعده ۱۳۲۹ ق~

روسیه بابت ضبط املاک شعاع‌السلطنه از خزانه‌داری شوستر عذرخواهی خواست. تظاهرات گستردهٔ ضدامپریالیستی در تهران در پی آن رخ داد.

تهران

دیگر

رد اولتیماتوم روسیه از سوی مجلس

۸ آذر ۱۲۹۰· ۸ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~

نمایندگان به اتفاق آرا به رد اولتیماتوم دوم روسیه که برکناری شوستر را می‌خواست رأی دادند — واپسین کار بزرگ مجلس.

میدان بهارستان · تهران

مجلس دوم

کشتار

کشتار روس‌ها در آذربایجان و بمباران گیلان

آذر–دی ۱۲۹۰

نیروهای روس در سراسر آذربایجان انقلابیون را اعدام کردند — از جمله ثقةالاسلام که در عاشورا به دار آویخته شد — گیلان را گلوله‌باران کردند و مشروطه‌خواهان را از منطقهٔ اشغالی تبعید نمودند.

آذربایجان · تبریز · گیلان

انجمن تبریز

اعتراض

تظاهرات زنان در بیرون مجلس

۹ آذر ۱۲۹۰· ۹ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~

نزدیک سیصد زن، شماری از آنان با سلاح در زیر چادر، به مجلس رفتند و به نمایندگان گفتند پیش از آنکه پذیرش اولتیماتوم را ببینند شوهران و پسران خود را خواهند کشت — نام‌آورترین کنش جنبش زنان ایران در این دوره.

میدان بهارستان · تهران

انجمن مخدرات وطن · مجلس دوم · انجمن همت خواتین · اتحادیهٔ نسوان +1

دیگر

تلگراف انجمن مخدرات وطن به هواداران حق رأی زنان بریتانیا

۱۳ آذر ۱۲۹۰· ۱۳ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~

زنان ایران مستقیماً از جنبش حق رأی زنان بریتانیا در برابر همدستی دولتشان با اولتیماتوم روسیه یاری خواستند — کنشی نخستین در همبستگی فراملی فمینیستی.

تهران · لندن

انجمن مخدرات وطن

دیگر

پذیرش شرایط روسیه از سوی کمیتهٔ فرعی مجلس

۲۹ آذر ۱۲۹۰· ۲۹ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~

کمیته‌ای فرعی به ریاست سردار اسعد اولتیماتوم را پذیرفت؛ همهٔ دموکرات‌ها جز یک نفر از رأی‌دادن به آن سر باز زدند.

تهران

حزب دموکرات · بختیاری

کشتار

به توپ بستن تبریز به دست نیروهای روس

۱ دی ۱۲۹۰· ۲ محرم ۱۳۳۰ ق~

توپخانهٔ روسیه شهری را که انقلاب را نجات داده بود گلوله‌باران کرد و هفته‌ها اعدام و انتقام‌گیری آغاز شد.

تبریز

۱۹۱۴

پیشنهاد بروزرسانی

به‌صورت ناشناس فرستاده می‌شود — نام، ایمیل یا حساب کاربری لازم نیست.