عهدنامهٔ گلستان
۲ آبان ۱۱۹۲· ۲۹ شوال ۱۲۲۸ ق~
ایران بیشتر سرزمینهای قفقازی خود را به روسیه واگذاشت؛ آغاز آن انقیاد درازمدتی که مشروطهخواهان در پی وارونهکردنش بودند.
قفقاز
۲ آبان ۱۱۹۲· ۲۹ شوال ۱۲۲۸ ق~
ایران بیشتر سرزمینهای قفقازی خود را به روسیه واگذاشت؛ آغاز آن انقیاد درازمدتی که مشروطهخواهان در پی وارونهکردنش بودند.
قفقاز
۲ اسفند ۱۲۰۶· ۷ شعبان ۱۲۴۳ ق~
از دست رفتن قفقاز را کامل کرد و کاپیتولاسیون و سقف تعرفهای را تحمیل نمود که صنایع ایران را زمینگیر کرد.
آذربایجان
اسفند–فروردین ۱۲۱۶
میسیونرهای پرسبیتری امریکایی نخستین مدرسهٔ دخترانهٔ ایران را گشودند که بیشتر شاگردانش ارمنی بودند و برای غلبه بر بیمیلی والدین، ورود و کتاب و خوراک و خوابگاه رایگان میداد. دختران مسلمان تا دههٔ ۱۲۵۰ به مدرسهٔ میسیون تهران نرفتند؛ کارزار واقعاً مردمی آموزش زنان تنها با انقلاب مشروطه آغاز شد.
ارومیه
۱۲۲۸–۱۲۲۹ ش
امیرکبیر نابودی گستردهٔ بابیان را هدایت کرد. آفاری بر این تناقض انگشت میگذارد که همان اصلاحطلب عرفی که دارالفنون را بنیان نهاد، رادیکالترین جنبش دینی مردمی این دوره را نیز درهم کوبید — و سود نهایی به دولت و علمای متشرع رسید.
ایران
۱۸ تیر ۱۲۲۹· ۲۹ شعبان ۱۲۶۶ ق~
سید علیمحمد شیرازی در تبریز تیرباران شد؛ سرکوب بابیان پس از آن به دست امیرکبیر هدایت شد.
تبریز
۱۲۳۷–۱۲۳۸ ش
انجمنی اصلاحطلب به سبک فراماسونری که دانشآموختگان دارالفنون و شاهزادگان قاجار را جذب کرد؛ ناصرالدینشاه که نخست آن را تشویق کرده بود، در ۱۲۴۰ ممنوعش کرد و ملکمخان را تبعید نمود.
تهران
۱۲۴۹–۱۲۵۰ ش
قحطی گسترده که ناظران آن روزگار آن را به جایگزینی غله با تریاک به عنوان محصول نقدی و خشکسالی نسبت دادند.
ایران · یزد · اصفهان
۱۲۵۰–۱۲۵۱ ش
ناصرالدینشاه انحصاری فراگیر بر راهآهن، معادن و بانکهای ایران به بارون رویتر داد؛ با مخالفت داخلی و روسی پس گرفته شد.
ایران
۱۲۶۱–۱۲۶۲ ش
نخستین انجمن تجار ایران، به ابتکار امینالضرب، در چهارده شهر و نیز بغداد و استانبول شعبه گشود. خواستار تعرفهٔ حمایتی، محکمهٔ تجارت و بانک شد و ظرف یک سال زیر حملهٔ علما، حکام ولایات و وزیر تجارت فروپاشید.
تهران
۱۲۶۸–۱۲۶۹ ش
ناصرالدینشاه انحصار پنجاهسالهٔ تولید، فروش و صادرات تمام تنباکوی ایران را در برابر پانزده هزار لیره در سال و سهمی از سود به ماژور تالبوت واگذار کرد.
تهران
۱۲۶۸–۱۲۶۹ ش
این نشریهٔ مخالف که قاچاقی به ایران میرسید، خواستار حکومت پارلمانی و مجلس شورا بود و اندیشههای اروپایی را در قالب اسلامی میریخت.
لندن
مرداد–شهریور ۱۲۷۰
در مرداد ۱۲۷۰ جنبش تنباکو از تجار فراتر رفت و به طبقات فرودست رسید: گروهی چهار هزار نفره — بیشتر باربر، پیشخدمت قهوهخانه، دورهگرد و کاسب خرد — عریضهای مشترک به شاه نوشتند. شبنامهای در تبریز هم صاحبان امتیاز و هم علمایی را که همراهی نمیکردند تهدید کرد.
تهران · تبریز
آبان–آذر ۱۲۷۰
فتوایی به نام میرزا حسن شیرازی استعمال تنباکو را تحریم کرد. آفاری مینویسد ظاهراً گروهی از تجار و میرزا حسن آشتیانی مجتهد تهران آن را نوشتند و شیرازی با آن همراه شد.
کربلا · تهران
آذر–دی ۱۲۷۰
تحریم سراسری تنباکو به پشتوانهٔ فتوای میرزا حسن شیرازی، لغو انحصار رژی بریتانیا را تحمیل کرد — نخستین پیروزی ائتلاف تجار، علما و روشنفکران که بعدها انقلاب را ساخت.
تهران · تبریز · اصفهان
۱۲۷۰–۱۲۷۱ ش
پانصد هزار لیره از بانک شاهنشاهی برای غرامت شرکت تنباکو وام گرفته شد — آغاز چرخهٔ بدهی که بر دورهٔ مشروطه سایه انداخت.
تهران
دی–بهمن ۱۲۷۰
شاه برخلاف نظر امینالسلطان و وزیرمختار بریتانیا امتیاز را لغو کرد — پیروزی نهضت، که بهای آن نخستین وام بزرگ خارجی ایران بود.
تهران
۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵· ۱۸ ذیقعده ۱۳۱۳ ق~
میرزا رضا کرمانی، از پیروان سید جمالالدین، در آستانهٔ جشن پنجاهمین سال سلطنت، شاه را در حرم حضرت عبدالعظیم هدف گلوله قرار داد.
حرم حضرت عبدالعظیم
۱۲۷۵–۱۲۷۶ ش
مظفرالدینشاه امینالسلطان را برکنار و امینالدولهٔ اصلاحطلب را منصوب کرد؛ او پست را اصلاح کرد، راه ساخت و انجمن معارف را بنیان نهاد.
تهران
۱۲۷۵–۱۲۷۶ ش
انجمنی از روشنفکران اصلاحطلب که در صدارت امینالدوله بنیان گرفت؛ یحیی دولتآبادی و امینالضرب پسر از اعضایش بودند و از مدارس نوین خصوصی پشتیبانی میکرد.
تهران
۱۲۷۶–۱۲۷۷ ش
ناصرالملک در مقام وزیر مالیهٔ امینالدوله، کارگزاران بلژیکی را فراخواند تا گمرکات را از دست ملتزمان محلی بگیرند و وصول درآمد را متمرکز کنند.
تهران
۱۲۷۸–۱۲۷۹ ش
امینالسلطان ۲٫۴ میلیون و ۱ میلیون لیره از روسیه گرفت که خرج سه سفر شاه به اروپا شد. وام نخست این شرط را داشت که ایران بدون تأیید روسیه وام دیگری نگیرد — تحقیری که مخالفان را دوباره به میدان آورد.
تهران · روسیه
۱۲۷۸–۱۲۷۹ ش
کوششهای پیاپی برای وضع مالیات یکسان گمرکی (۱۲۷۴، ۱۲۷۷–۷۸، ۱۲۸۰، ۱۲۸۲، ۱۲۸۳) اعتراضهای ۱۲۷۹، ۱۲۸۲ و ۱۲۸۴ را برانگیخت. تعرفهٔ بهمن ۱۲۸۱ به سود تجار روس بود؛ درآمد گمرک به ۶۰۰ هزار لیره رسید و کسری بودجه به ۸۰۰ هزار لیره.
شیراز · تهران · اصفهان · تبریز
۱۲۷۸–۱۲۷۹ ش
هجویهای ضدروحانی و بینام، به قلم مشترک مجدالاسلام کرمانی، ملکالمتکلمین و سید جمالالدین واعظ، که روز رستاخیز را تصویر میکند و روحانیان بزرگ را به حساب میکشد.
اصفهان
۱۲۷۹–۱۲۸۰ ش
تقیزاده که در دارالفنون تبریز علوم درس میداد، با یارانش مدرسهای نوین بنیان نهاد؛ روحانیان متشرع آن را بستند و گروه بهجایش کتابفروشی تربیت را گشود.
تبریز
۱۲۸۰–۱۲۸۱ ش
دوهفتهنامهٔ کتابفروشی تربیت یک سال با تیراژ چشمگیر در تهران منتشر شد، با پشتیبانی یحیی دولتآبادی.
تبریز
۱۲۸۱–۱۲۸۲ ش
تعرفهای که زیر نظر ژوزف نوز تنظیم شد واردات روسی را ترجیح داد و بر بازار مالیات بست و تجار را در برابر دولت متحد کرد.
ایران
۱۲۸۱–۱۲۸۲ ش
آزاری که بسیاری از بابیان ازلی و بهائیان را واداشت وابستگی خود را با تقیه پنهان کنند — پنهانکاریای که از آن پس نقش آنان در انقلاب را پوشانده است.
یزد · اصفهان
۱۲۸۲–۱۲۸۳ ش
کتابخانه به محل گردهمایی منظم صدها اصلاحطلب بدل شد؛ کمیتهٔ انقلاب از همین محفل برخاست.
تهران
بهمن–اسفند ۱۲۸۲
شکست روسیه از ژاپن در سراسر ایران گواهی خوانده شد بر اینکه دولت مشروطهٔ آسیایی میتواند بر استبداد اروپایی چیره شود.
ژاپن · روسیه
اردیبهشت–خرداد ۱۲۸۳
کمیتهای سری از روشنفکران و واعظان اصلاحطلب آغاز به تشکیل جلسه کرد — هستهٔ سازمانی انقلاب.
تهران
۲۹ آذر ۱۲۸۳· ۱۳ شوال ۱۳۲۲ ق~
پیروزی ژاپن بر یک قدرت بزرگ در سراسر آسیا گواه آن خوانده شد که ملتی مشروطه و غیرسفید میتواند بر استبداد اروپایی چیره شود، و مستقیماً به انقلاب ۱۹۰۵ روسیه دامن زد.
ژاپن
۱۲۸۳–۱۲۸۴ ش
کارگران مهاجر ایرانی در میدانهای نفتی باکو فرقهٔ اجتماعیون عامیون را بنیان گذاشتند؛ فرقهای که جناح سوسیالدموکرات، جنگاوران و الگوی سازمانی انقلاب را فراهم کرد.
باکو
۱۲۸۳–۱۲۸۴ ش
دختران خانوادههای دهقانی که از عهدهٔ مالیات برنمیآمدند به دست مأموران فاسد ربوده و فروخته شدند. دهخدا دربارهٔ زنان قوچان شعری سرود و روزنامهٔ مجلس ماجرا را دنبال کرد؛ این رسوایی به یکی از نیرومندترین شعارهای انقلاب بدل شد — جایی که مسئلهٔ روستا و مسئلهٔ زن به هم رسیدند.
قوچان
۱۲۸۳–۱۲۸۴ ش
گزارش شده که زنان میان قوای مسلح دولتی و روحانیان بستنشین سد انسانی ساختند — نخستین کنش ثبتشدهٔ حفاظت جمعی زنان در این نهضت.
حرم حضرت عبدالعظیم
۲ بهمن ۱۲۸۳· ۱۶ ذیقعده ۱۳۲۲ ق~
یکشنبهٔ خونین انقلاب روسیه را گشود؛ شیوههای آن — اعتصاب تودهای، شوراها و احزاب سوسیالدموکرات — از راه قفقاز مستقیماً به ایران رسید.
سنپترزبورگ
۴ اسفند ۱۲۸۳· ۱۸ ذیحجه ۱۳۲۲ ق~
انجمن مخفی آغاز به کار کرد و روحانیان، تجار و روشنفکران ازلی را گرد هم آورد.
تهران
اسفند–فروردین ۱۲۸۳
اعتراض به رئیس بلژیکی گمرک، سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی را در ائتلافی گرد آورد که رهبری انقلاب را بر عهده گرفت.
تهران
اسفند–فروردین ۱۲۸۳
همزمان با محرم، که دستههای مذهبی خیابانها را پر کرده بود. بهبهانی با نشاندادن عکس نوز و همکاران بلژیکیاش در لباس روحانیت در یک بالماسکه، مردم را برانگیخت. بازار بسته شد، تجار در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و محمدعلی میرزای ولیعهد با وعدهٔ عزل نوز آنان را پراکند. همین اعتراض نخستین بار طباطبایی و بهبهانی را همپیمان کرد.
تهران · حرم حضرت عبدالعظیم
آذر–دی ۱۲۸۴
امامجمعه واعظ را به خطبهٔ جمعه فراخواند و سپس در میانهٔ سخن او را به بیحرمتی به شاه و گرایش بابی متهم کرد. واعظ از منبر رانده شد و مخالفان پراکندند — نمایشی از اینکه اتهام ارتداد چگونه میتوانست ائتلاف را بشکند.
مسجد شاه تهران
۲۲ آذر ۱۲۸۴· ۱۶ شوال ۱۳۲۳ ق~
پس از چوبزدن تجار قند به دستور حاکم تهران، دو هزار معترض در حرم بست نشستند و خواستار عدالتخانه شدند — پردهٔ آغازین انقلاب.
حرم حضرت عبدالعظیم
تجار · علما · طلاب · بابیان ازلی
۱۲۸۴–۱۲۸۵ ش
نخست به غیرمسلمانان حق انتخاب نمایندهٔ خود داده شد و سپس گفتند که استفاده از این حق نهضت را به خطر میاندازد و علمای عتبات و اصفهان را میشوراند. جامعهٔ یهودی پیشتر عزیزالله سیمانی را برگزیده بود. هر دو جامعه کوتاه آمدند و بهبهانی و طباطبایی «نمایندگی» یهودیان و ارمنیان را بر عهده گرفتند. تنها زردشتیان ایستادند و با پشتیبانی بهبهانی ارباب جمشید را فرستادند. بدینسان «ملت ایران» عرفی به جامعهٔ مسلمان تنگ شد.
تهران
۱۲۸۴–۱۲۸۵ ش
مجلس در نخستین ماهها وام چهارصد هزار لیرهای روس و انگلیس را که محمدعلیشاه میخواست رد کرد و مقرر داشت که هر معاملهٔ خارجی، وام و انحصار تجاری باید به تصویب آن برسد.
تهران
۱۲۸۴–۱۲۸۵ ش
زنان گردهماییهایی برای پوشیدن پارچهٔ وطنی برپا کردند و از دیگران خواستند «چندی جامهٔ کهنه بپوشند» تا ایران پارچهٔ خود را بسازد — بسیار مشابه به تحریم «سوادشی» که در همان سالها در هند رخ داد. وقتی مردانی در کوچه و بازار به زنان به سبب چادر شیک یا کفش پاشنهبلند حمله بردند، انجمن «رفتار وحشیانه» آنان را محکوم کرد و تأکید نمود مقصود تحریم پارچهٔ خارجی است نه پاسبانی پوشش زنان.
تبریز · تهران
۲۲ دی ۱۲۸۴· ۱۶ ذیقعده ۱۳۲۳ ق~
مظفرالدینشاه به تأسیس عدالتخانه تن داد و معترضان به تهران بازگشتند؛ وعده عملی نشد.
تهران
۱۷ فروردین ۱۲۸۵· ۱۳ صفر ۱۳۲۴ ق~
هفتهنامهٔ طنز مصور جلیل محمدقلیزاده به ترکی آذری آغاز شد؛ کاریکاتورهایش زبان تصویری مشترک انقلاب در دو سوی ارس شد.
تفلیس · باکو
تیر–مرداد ۱۲۸۵
علمای برجسته به قم رفتند و نزدیک چهارده هزار تاجر، اهل اصناف و طلبه باغ سفارت بریتانیا را پر کردند. این بست دوگانه پایتخت را فلج کرد و شاه را به پذیرش مشروطه واداشت.
قم · سفارت بریتانیا در تهران
۲۵ تیر ۱۲۸۵· ۲۵ جمادیالاول ۱۳۲۴ ق~
با آغاز بازداشت رهبران ملی، ملکالمتکلمین در مسجد جامع بست نشست و طباطبایی، بهبهانی و هزار تن از هواداران به او پیوستند. با زندانیشدن سلطانالواعظین، بهبهانی طلاب را به آزادی او فرستاد؛ سید عبدالحمید طلبه کشته شد. پیراهن خونینش را بر سر چوب در تهران گرداندند و در درگیری پس از آن بیش از صد تن جان باختند.
مسجد جامع تهران · تهران
۲۷ تیر ۱۲۸۵· ۲۷ جمادیالاول ۱۳۲۴ ق~
بست با پنجاه تاجر و طلبه آغاز شد و تا ۸ مرداد به دوازده هزار و تا ۱۱ مرداد به چهارده هزار تن رسید — نزدیک یکسوم نیروی کار تهران. بیش از پانصد خیمه برپا شد، برای هر صنف یکی، هرکدام با نگهبان، نوبت آشپزخانه و روضهخوانی شبانه. حیدرخان عمواوغلی هزینهٔ نخستین طلاب سپهسالار را داد. در همین بیستوسه روز بود که شکایتی صنفی به خواست قانون اساسی بدل شد.
سفارت بریتانیا در تهران · گلهک
اصناف · تجار · طلاب · انجمن نسوان
۷ مرداد ۱۲۸۵· ۹ جمادیالثانی ۱۳۲۴ ق~
پس از میانجیگری ولیعهد، مظفرالدینشاه صدراعظم منفور را با مشیرالدولهٔ آزادمنشتر جایگزین کرد و علما را از قم فراخواند. تا آن هنگام معترضان به کمتر از مجلس رضایت نمیدادند.
تهران
۱۲ مرداد ۱۲۸۵· ۱۴ جمادیالثانی ۱۳۲۴ ق~
اعلامیهای که به تشکیل مجلس رضایت میداد از دیوارهای تهران کنده شد، زیرا عبارت «ملت ایران» را نداشت و اصلاحات را تنها «بر وفق شرع مقدس» وعده میداد. نزاع بر سر یک واژه — مجلس اسلامی یا مجلس ملی — نزاع بر سر آن بود که حاکمیت از آنِ دین است یا ملت.
تهران
۱۳ مرداد ۱۲۸۵· ۱۵ جمادیالثانی ۱۳۲۴ ق~
فرمان شاه برای تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی — سند بنیانگذار انقلاب مشروطه.
تهران
۱۷ مرداد ۱۲۸۵· ۱۹ جمادیالثانی ۱۳۲۴ ق~
پس از آنکه هیئتی از جمله مشیرالملک از گرنت داف میانجیگری خواست، و پس از این استدلال که نمایندهٔ یهودی، ارمنی یا زردشتی در مجلس «اسلامی» جای نمیگیرد — و روحانیای چون نوری میتواند هر نمایندهای را تکفیر کند — واژهٔ «ملی» پیروز شد. تاریخ رسمی فرمان را به ۱۴ مرداد، زادروز شاه، بازگرداندند.
تهران
۱۷ شهریور ۱۲۸۵· ۲۰ رجب ۱۳۲۴ ق~
حق رأی به طبقه و دارایی محدود شد و کرسیها میان شاهزادگان، علما، تجار، مالکان و اصناف تقسیم گشت، با نمایندگی بسیار بیش از اندازه برای تهران.
تهران
۲۶ شهریور ۱۲۸۵· ۲۹ رجب ۱۳۲۴ ق~
خبر فرمان شاه به تبریز رسید و بازار به پیروی از تهران بست نشست و در کنسولگری بریتانیا تحصن کرد. کسروی که آن هنگام شانزده ساله بود، دگرگونی شهر را در ده روز چنین وصف کرد: دشمنی کردهای سنی و آذربایجانیان شیعه گویی رخت بربست، نزاع سه فرقهٔ شیخی و کریمخانی و متشرعین فرو نشست، و مسلمانان و ارمنیان — که زمستان پیش تا آستانهٔ خونریزی رفته بودند — به همکاری روی آوردند.
تبریز
مهر–آبان ۱۲۸۵
شعبهای از اجتماعیون عامیون باکو در تبریز برپا شد و به جذب داوطلبان جنگی معروف به مجاهدین و فداییان پرداخت.
تبریز
مهر–آبان ۱۲۸۵
چند روز پیش از اخراج امامجمعه، میرهاشم روحانی به ظن همدستی با ولیعهد از شهر رانده شد. او بازگشت و در ۱۲۸۷–۸۸ رهبری انجمن اسلامیهٔ ضدمشروطه را بر عهده گرفت.
تبریز
۱۴ مهر ۱۲۸۵· ۱۹ شعبان ۱۳۲۴ ق~
نخستین مجلس شورای ملی در کاخ گلستان گشایش یافت. انجمن تبریز نیز همان روز آغاز به کار کرد.
کاخ گلستان · تهران
۱۴ مهر ۱۲۸۵· ۱۹ شعبان ۱۳۲۴ ق~
انجمن ایالتی آذربایجان تشکیل شد و بهسرعت نیرومندترین نهاد مردمی کشور شد.
تبریز
۲۶ مهر ۱۲۸۵· ۱ رمضان ۱۳۲۴ ق~
انجمن تبریز روزنامهٔ خود را به سردبیری علیاکبر وکیلی یافت.
تبریز
۴ آبان ۱۲۸۵· ۹ رمضان ۱۳۲۴ ق~
انجمن تبریز حاج میرزا کریم، امامجمعهٔ شهر، را اخراج کرد — نمودی چشمگیر از حاکمیت مردم بر منصب روحانی.
تبریز
آبان–آذر ۱۲۸۵
سه هزار صیاد خزر علیه امتیاز شیلات لیانازوف اعتصاب کردند؛ در همان هفتهها زنان شهری چند شهر به کارزار بانک ملی و تحریم پارچهٔ خارجی پیوستند.
انزلی · گیلان
آبان–آذر ۱۲۸۵
سید جمالالدین واعظ از منبر برای بانک ملی پیشنهادی اعانه خواست. دانشآموزان کتابهایشان را فروختند؛ زنان جواهرشان را دادند، که غالباً تنها دارایی ملموسشان بود. مجلس گزارش داد بیوهزنان گوشواره و دستبند میدهند و «هریک بر دیگری سبقت میگیرد». رختشویی به صحن مجلس آمد و یک تومان پرداخت؛ زنی ارثیهٔ پنج هزار تومانیاش را داد. تهران یک میلیون تومان گرد آورد و آذربایجان به همان اندازه تعهد کرد. ستونهایی با عنوان «مردی که از زن کمتر است چیست؟» مردان متمولی را که پساندازشان را در بانکهای اروپایی داشتند شرمنده میکرد. زنان نخستین انجمنهای خود را پیرامون همین کارزار ساختند.
تهران · تبریز
۱۲ آبان ۱۲۸۵· ۱۷ رمضان ۱۳۲۴ ق~
محمدعلی میرزا کوشید انجمن را ببندد و با اعتراض عمومی ناچار به عقبنشینی شد.
تبریز
۸ دی ۱۲۸۵· ۱۴ ذیقعده ۱۳۲۴ ق✓
مظفرالدینشاه ده روز پیش از مرگش قانون اساسی را توشیح کرد و اختیار مجلس بر بودجه، وام و امتیازها را تثبیت نمود.
تهران
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
یکی از بنیانگذاران مرکز غیبی روز روشن در خیابانی در تبریز به دست یکی از مجاهدان کشته شد — نه به جرمی، چنانکه آفاری مینویسد، بلکه از آن رو که محبوب و سخنور بود و رهبری علی مسیو را تهدید میکرد. به او هشدار داده بودند کمتر دیده شود و او اعتنا نکرده بود.
تبریز
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
هرجا روحانیان محافظهکار و حکام ضدمشروطه بر انجمنها چیره بودند، خصومت با اقلیتها بالا میگرفت. ظلالسلطان غارت و کشتار در محلهٔ یهودیان را برانگیخت؛ آقا نجفی از لزوم واداشتن یهودیان، ارمنیان و حتی اروپاییان به آدابی «درخور احترام به مسلمانان» سخن گفت؛ یهودیان را واداشتند تعهد بسپارند که به مسلمانان شراب نفروشند و در شعاع هشت میلی شهر دورهگردی نکنند. تجاری با اعتبار ملی، از جمله کازرونی، از این کارزار برای راندن رقیبان یهودی خود از بازار پارچه بهره بردند. خانوادههای یهودی از شیراز، اصفهان و کاشان به فلسطین کوچیدند.
اصفهان
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
شاه برای شکستن مقاومت تبریز پنهانی راهزنان ایلی را به کار گرفت. پسر رحیمخان چلبیانلو حومهٔ تبریز را غارت کرد و چند صد دهقان را کشت، و دربار در توطئهٔ ترور اعضای رادیکال انجمن تبریز دست داشت. نان کم شد و شورش گرسنگان گسترش یافت؛ در یک مورد زنان تهیدست تاجری را که غله انبار کرده بود کشتند. پانصد زن در میدان بهارستان تهران گرد آمدند و خواستار پایان خونریزی شدند.
آذربایجان · تبریز
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
گروهی سازمانیافته از زنان باحجاب در مجلس حاضر شدند و تصویب فوری متمم را خواستند. حضورشان چنان آشوبی برانگیخت که صنیعالدوله فردای آن روز تهدید به استعفا کرد. نامههای زنان تبریز در سرزنش بیعملی شهرهای دیگر تا شیراز هم گزارش شد.
میدان بهارستان · تهران
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
سعدالدوله راهپیمایی روسپیان بیحجاب را در تهران ترتیب داد که شعار میدادند «مشروطه به ما آزادی داده تکالیف دینی را رها کنیم و هرگونه بخواهیم زندگی کنیم» — حملهای حسابشده به مدافعان حقوق زنان که نوری و هوادارانش آنان را به ترویج فساد متهم میکردند.
تهران
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
شیخ فضلالله نوری و سید علی شوشتری مدارس نوین را خلاف اسلام خواندند. به دانشآموزان و آموزگاران در کوچه حمله میشد، آب دهان میانداختند و آنان را به «بیعفتی» متهم میکردند. این فتوا شکافی ماندگار میان زنان فعال — که پیشتر در بست ۱۲۸۴ با بدن خود از علما حفاظت کرده بودند — و روحانیت محافظهکار گشود. زنانی که در مساوات به انجمن طلاب نوشتند پرسیدند: «آیا ما، زنان ستمدیدهٔ ایران، مانند شما انسان نیستیم؟ … آیا ما را تنها جانورانِ بیزبانِ بارکش میدانید؟»
تهران
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
پس از گردهمایی ارمنیان چند ولایت ایران در تبریز در اواخر ۱۲۸۵ که یفرم خان نیز در آن بود، کنگرهٔ حزب قطعنامهٔ پشتیبانی کامل از نهضت مشروطه را تصویب کرد.
ایران
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
نظام مافی نشان میدهد که مردم تا مدتها پس از مرداد ۱۲۸۵ همچنان مجلس را دیوان تظلمات میدیدند: در نخستین سال بیش از هزار عریضه به آن رسید. فاصلهٔ میان آنچه مردم از «عدالتخانه» میخواستند و آنچه یک قوهٔ مقننه میتوانست بکند، در سراسر انقلاب جاری است.
تهران
۲۸ دی ۱۲۸۵· ۴ ذیحجه ۱۳۲۴ ق~
شاه تازه عمداً بیشتر نمایندگان مجلس را به تاجگذاری دعوت نکرد — نخستین گام جنگ او با مشروطه.
تهران
۲۹ دی ۱۲۸۵· ۵ ذیحجه ۱۳۲۴ ق~
مجمعی از زنان قطعنامهای برای تأسیس مدارس دخترانه و لغو جهیزیههای سنگین تصویب کرد — از نخستین بیانیههای جمعی جنبش زنان.
تهران
بهمن–اسفند ۱۲۸۵
شرایط پذیرش ارادت اعلامشدهٔ شاه تازه به مشروطه: تعهد کتبی شاه؛ محدودکردن کابینه به هشت وزیر و برچیدن وزارتهای افتخاری؛ برکناری کارگزاران بلژیکی نوز، پریم و لاروس؛ و انجمنهای ایالتی و ولایتی دائمی با اختیار ادارهٔ امور ولایات — خواستی که انجمنها را از ناظر انتخابات به رکن ثابت حکومت بدل کرد.
تبریز · تهران
بهمن–اسفند ۱۲۸۵
فعالان در تلگرافخانه و کوچههای پیرامون بازار بست نشستند؛ مدارس به همراهی تعطیل شد. مجاهدان به زندان رفتند، نام زندانیان را ثبت کردند و برایشان نان و آب بردند و آمادهٔ تصرف قورخانه شدند. آموزگاران مدرسهٔ آدمیت با پرچم سرخ وارد شدند. در حیاط، سرودهای آزادی فرانسه و امریکا خوانده شد.
تلگرافخانهٔ تبریز
۱۷ بهمن ۱۲۸۵· ۲۳ ذیحجه ۱۳۲۴ ق~
نمایندگان تبریز به پایتخت رسیدند و بیدرنگ جناح رادیکال مجلس را ساختند؛ تقیزاده پیشتر رسیده بود.
تهران
۲۰ بهمن ۱۲۸۵· ۲۶ ذیحجه ۱۳۲۴ ق~
شاه زیر فشار مجلس و با اکراه رئیس بلژیکی گمرک را عزل کرد.
تهران
اسفند–فروردین ۱۲۸۵
مجلس نظام تیول را لغو و اصلاحات مالیاتی را تصویب کرد؛ مهمترین قانونگذاری اجتماعی آن.
تهران
اسفند–فروردین ۱۲۸۵
ابریشمکاران بر سر بهای تخم نوغان وارداتی اعتصاب کردند. واردکنندگان که غالباً خریدار پیله هم بودند، در ۱۲۸۵ سندیکایی ساخته بودند تا بها را ساختگی بالا نگه دارند و سی هزار جعبه تخم مازاد را بهجای فروش ارزان نابود کردند.
رشت
۲ فروردین ۱۲۸۶· ۹ صفر ۱۳۲۵ ق~
دهقانان گیلان از پرداخت اجاره سر باز زدند — گشایش جبههٔ روستایی که مجلس سالی را صرف بستن آن کرد.
رشت · گیلان
فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۶
انجمن تبریز مجتهد عالیمقام شهر را بیرون کرد و رویارویی با نهاد روحانیت را رادیکالتر ساخت.
تبریز
فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۶
این قانون به انجمنهای ایالتی اختیارات اجرایی و قضایی داد: نظارت بر انتخابات، طرح دعوی علیه حاکم، وصول و بازتخصیص مالیات، تأمین هزینهٔ مدرسه و پل و راه و درمانگاه، و برقراری بورس و مستمری. همچنین انجمنهای رسمی را به شهرهای اصلی محدود کرد و تشکیل آنها را در بلوک و قصبه و ده ممنوع ساخت و بحث «سیاسی» را قدغن کرد (اصل ۱۰۳) — شرطی که انجمنها تقریباً همیشه نادیده گرفتند.
تهران
انجمنهای ایالتی و ولایتی · مجلس اول · انجمنهای دهات و قصبات
فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۶
دهقانان روستایی بزرگ در راه تبریز–تهران از دادن سهم ارباب سر باز زدند. ارباب به میرزا حسن مجتهد که خود مالکی بزرگ بود و به حاکم شکایت برد؛ میرزا حسن فرستادن قشون را تأیید کرد و دویست تن مسلح به ده ریختند و شماری از دهقانان را غارت و قتلعام کردند. پنج روز بعد دهقانان شکایت خود را به انجمن تبریز بردند و بحث بر سر آن، انجمن را بر خط طبقاتی شکافت — شیخ سلیم به پشتیبانی آنان جلسه را ترک کرد. همین ماجرا سبب بیواسطهٔ اخراج میرزا حسن مجتهد شد.
قرهچمن
۳۰ فروردین ۱۲۸۶· ۷ ربیعالاول ۱۳۲۵ ق~
مجاهدان مسلح شش روز صدراعظمِ بازگشته را در کشتی نگاه داشتند و خواستند به اروپا بازگردد. تنها پس از بیانیهٔ مجلس در پشتیبانی از بازگشت او، در ۶ اردیبهشت اجازهٔ پیادهشدن یافت.
انزلی
۵ اردیبهشت ۱۲۸۶· ۱۳ ربیعالاول ۱۳۲۵ ق~
صدراعظم پیشین با مخالفت گستردهٔ انجمنها و مطبوعات از تبعید به قدرت بازگشت.
تهران
۶ اردیبهشت ۱۲۸۶· ۱۴ ربیعالاول ۱۳۲۵ ق~
اعتصاب عمومی تبریز را در اعتراض به خواست شیخ فضلالله نوری برای انطباق همهٔ قوانین با شریعت تعطیل کرد.
تبریز
انجمن تبریز · اصناف · مجاهدین
۸ خرداد ۱۲۸۶· ۱۸ ربیعالثانی ۱۳۲۵ ق~
هفتهنامهٔ سوسیالیستی جهانگیرخان شیرازی و دهخدا منتشر شد — پرخوانندهترین و مهیبترین روزنامهٔ مشروطهٔ اول.
تهران
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
چهارده شعبهٔ عباسی در شهرها و روستاهای گیلان برپا شد؛ مجلس در پاسخ فرمان تعطیلی همهٔ انجمنهای شهر و ده و بلوک را صادر کرد.
گیلان
خرداد–تیر ۱۲۸۶
نمایندهای از آذربایجان بیانیهای از سوی مجاهدین و انجمنهای ایروان، تفلیس و باکو خواند و خواستار نمایندهای از آنِ خود شد. این تشکیلات گنجاندن پانزده حق مدنی را در متمم خواست: آزادی مطبوعات، بیان و اجتماع، دادرسی عادلانه، برکناری حکام منصوب دورهٔ استبداد، ارتباط مستقیم شاه و مجلس، حق اعتصاب، حق رأی همگانی مردان همراه با خدمت نظام، مدرسهٔ نو در دهات، و تقسیم زمینهای دولتی میان دهقانان.
تهران
خرداد–تیر ۱۲۸۶
گروهی کوشیدند به انبارهای غلهٔ رحیمخان راهزن ایلی — که پسرش با شاه همدست بود — بزنند. مردان مسلح، با آذربایجانیان در پیشاپیش اعتراض، بازار را بستند و شکایت خود را به انجمن رشت بردند.
رشت
خرداد–تیر ۱۲۸۶
او را برای تشکیل انجمن محلی فرستادند، اما به کار دهقانان پرداخت: چهار هزار جعبه برنج ارباب را میانشان تقسیم کرد، یکی از زنان صیغهای ارباب را به همسری گرفت، لقب سید جلالالدین شاه بر خود نهاد و هفت سال اجاره و مالیات عقبافتاده را باطل اعلام کرد. دو تا سه هزار هوادار نزدیک به پرستش او بودند. انجمن رشت او و شیشهبر را اخراج و بازداشت کرد؛ خشم عمومی در اوایل تیر ۱۲۸۶ به آزادیشان انجامید.
لشتنشا
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
مجلس دو نماینده و دستورهایی به رشت فرستاد و خواست همهٔ انجمنهای شهر و ده و بلوک برچیده شود — گیلان که ولایت شمرده میشد نه ایالت، تنها به یک انجمن مرکزی حق داشت. دویست قزاق از تهران تنها برای بستن آنها فرستاده شد. انجمن رشت پذیرفت و به اعضایش گفت «دهقانان را به کار وادارید و اجاره را بگیرید». معترضی در حبلالمتین نوشت بستن انجمنهای گیلان نخستین گام بستن همهٔ آنهاست: «چون انجمنها بسته شد، منتظر ستمهایی باشید که هرگز تصورش را نکردهاید.»
گیلان · رشت
۲۲ خرداد ۱۲۸۶· ۲ جمادیالاول ۱۳۲۵ ق~
نمایندگان مجلس اصل دوم را پذیرفتند: هیئتی پنجنفره از مجتهدان با اختیار رد قوانین مغایر شرع.
تهران
۲۸ خرداد ۱۲۸۶· ۸ جمادیالاول ۱۳۲۵ ق~
حتی مراجع هوادار مشروطه حاضر نبودند از قوانینی پشتیبانی کنند که اقتدار روحانیت را یکسره براندازد و از نفوذ دگراندیشان دینی در مجلس بیم داشتند. تلگراف آنان به نوری پس از هفتهها بحث عمومی، سازش بر سر اصل دوم را ممکن کرد.
نجف
۳۰ خرداد ۱۲۸۶· ۱۰ جمادیالاول ۱۳۲۵ ق~
شیخ فضلالله نوری به حرم رفت و از آنجا لوایح را منتشر کرد؛ کاملترین استدلال دینی علیه قانون اساسی عرفی.
حرم حضرت عبدالعظیم
۳۰ خرداد ۱۲۸۶· ۱۰ جمادیالاول ۱۳۲۵ ق~
پس از آنکه پیروان نوری به بهانهٔ روضهخوانی گرد مسجد جامع خیمه زدند و مسلح یافته شدند، جمعیت انجمنها خیمهها را فرو ریختند. صور اسرافیل از تظاهرات ده هزار نفری برای اخراج نوری خبر داد. ملکالمتکلمین موعظه کرد که هواداران مشروطهٔ مشروعه از مستبدان کهن خطرناکترند، زیرا میخواهند «استبداد را زیر ردای دین زنده کنند». طباطبایی کتباً تعهد کرد که اگر نوری بار دیگر پیمان بشکند خود او را از تهران براند؛ نوری همان شب با حدود هزار تن — هجده عالم، سی روحانی میانپایه، پنجاه واعظ، سیصد طلبه، دویست کاسب، صد نوکر و بیش از دویست تن که برای غذای مجانی آمده بودند — راهی حرم شد.
تهران
تیر–مرداد ۱۲۸۶
روستاییان در اعتراض به آزار مأموران مالیات بست نشستند. یک سال بعد هنوز برای لغو مالیاتهای اضافی تلاش میکردند و چند دهقان در اعتراض خودکشی کردند. مارلینگ نوشت که «هر لحظه ممکن بود فاجعهای رخ دهد» — و در همان حال خواست لغو مالیاتی را که هشتاد سال پرداخت شده «یکسره ناموجه» خواند.
یزد
مرداد–شهریور ۱۲۸۶
در نخستین سالگرد انقلاب، نمایندهٔ خردهمالکان به مجلس نوشت: «ای بزرگانی که نمایندهٔ پانزده میلیون مردم ایرانید و در این قصر سلیمان نشستهاید! … میدانید همهٔ مال و مکنت و توان شما به هستی ما وابسته است، هرچند ما بیچارگانیم؟ … اگر اعتصاب کنیم … از قحطی و گرسنگی نابود میشوید.» یادآور شد که تیولداران پیشین اکنون حاکم همان نواحی میشوند و قدرتشان ده برابر شده، و از نمایندگان خواست استعفا دهند و «اصلاح را به خود کشاورزان واگذارند».
تهران
۸ شهریور ۱۲۸۶· ۲۲ رجب ۱۳۲۵ ق~
بریتانیا و روسیه ایران را بدون مشورت با دولت ایران به شمالِ روسی، جنوبشرقِ بریتانیایی و منطقهٔ بیطرف تقسیم کردند — بزرگترین ضربه به موقعیت بینالمللی انقلاب.
سنپترزبورگ
۸ شهریور ۱۲۸۶· ۲۲ رجب ۱۳۲۵ ق~
صدراعظم هنگام خروج از مجلس به دست عباسآقا، فدایی انجمنهای مخفی مجاهدین، هدف گلوله قرار گرفت و ضارب خود را کشت. این رویداد در همان روز امضای قرارداد روس و انگلیس رخ داد.
تهران
شهریور–مهر ۱۲۸۶
به سردبیری محمد شبستری (ابوالضیاء)، از شهریور ۱۲۸۶ سه ماه منتشر شد و در آذر توقیف گشت.
تبریز
۱۲۸۵–۱۲۸۶ ش
مجلس با کاستن از مواجب شاهزادگان قاجار، ولیعهد و شاه، کوچککردن دربار، مالیاتبستن بر زمین و محصول پس از الغای تیول، و سپردن وصول و ارسال مالیات به انجمنهای ایالتی بهجای حکام، بودجه را متوازن کرد.
تهران
۱ مهر ۱۲۸۶· ۱۷ شعبان ۱۳۲۵ ق~
کنگرهٔ مجاهدین برنامهٔ مشهد را تصویب کرد: اصلاحات ارضی، حق رأی همگانی و روز کار هشتساعته.
مشهد
مهر–آبان ۱۲۸۶
با پانصد عضو مبارز انجمن عباسی در دو سوی خود حاضر شد. او را متهم کردند که «شورش سراسر گیلان» را برانگیخته، تهدیدش کردند — و همزمان پیشنهاد استخدام دولتی برای «کمک به حفظ امنیت» دادند، به شرط دستشستن از کنش رادیکال.
رشت
مهر–آبان ۱۲۸۶
نخستین بودجهٔ کمیسیون مالیه، کسری سالانهٔ ۵۷۰ هزار لیره را به مازاد ۱۱۰ هزار لیره بدل کرد. تقریباً همهٔ صرفهجویی از بازگرداندن تیول، انتقال تفاوت عمل به خزانه و لغو تسعیر نقدی آمد — اصلاحاتی که دو میلیون تومان بر درآمد افزود و، به گفتهٔ معترضان مجلس، چیزی به دهقانان نرساند.
تهران
۱۴ مهر ۱۲۸۶· ۳۰ شعبان ۱۳۲۵ ق~
مجلس متمم قانون اساسی را تصویب کرد — اعلامیهٔ حقوق، انجمنهای ایالتی و وتوی روحانی اصل دوم، همه در یک سند.
تهران
آبان–آذر ۱۲۸۶
نخستین لژ رسمی فراماسونری تهران؛ سید محمد طباطبایی از اعضای برجستهٔ آن شد.
تهران
۲۰ آبان ۱۲۸۶· ۷ شوال ۱۳۲۵ ق~
شاه به مجلس آمد و بار دیگر به پاسداری از قانون اساسی سوگند خورد؛ یک ماه پیش از کوشش برای براندازی آن.
تهران
۲۳ آذر ۱۲۸۶· ۱۰ ذیقعده ۱۳۲۵ ق~
محمدعلیشاه با پشتیبانی نوری به مجلس تاخت؛ انجمنها بسیج شدند و کوشش او فروپاشید. مستبدان محلهٔ یهودیان را به حمله تهدید کردند.
تهران
۲۳ آذر ۱۲۸۶· ۱۰ ذیقعده ۱۳۲۵ ق~
ناصرالملک صدراعظم بازداشت و زندانی شد، وزیران برکنار شدند و علاءالدوله که برای میانجیگری رفته بود کتک خورد. جوانان انجمن آذربایجان حدود بیست تپانچه گرد آوردند، مجلس را سنگربندی کردند و نمایندگان را در آن نگاه داشتند؛ تا شب چهار هزار تن بر بام و کوچههای پیرامون خوابیدند. فردا بازار بست نشست. اعضای انجمنها مدرسهٔ سپهسالار را گرفتند و خیمه زدند؛ جهانگیرخان شیرازی و محمدرضا مساوات دفاع را با چهار کمیته — نظارت، نظامی، تدارکات و انتشارات — سامان دادند. دهقانان از شمیران و شهریار آمدند. انجمن تبریز تلگراف کرد که ملت آذربایجان شاه را به سبب خیانت از تخت برمیدارد و آمادهٔ فرستادن هزار مجاهد شد. مجاهدان رشت، قزوین، کرمان و اصفهان اعلام آمادگی کردند.
میدان بهارستان · مسجد و مدرسهٔ سپهسالار
انجمن آذربایجان تهران · انجمن تبریز · انجمن آدمیت · انجمن امرا +1
۸ دی ۱۲۸۶· ۲۵ ذیقعده ۱۳۲۵ ق~
انقلابیون ارمنی و نمایندگان مشروطهخواه بر همکاری توافق کردند — آغاز مشارکت سازمانیافتهٔ ارمنیان.
تهران
۱۲۸۶–۱۲۸۷ ش
پس از کودتای نافرجام، شاهزادگان رادیکال قاجار یحیی و سلیمان اسکندری به سبب همپیمانی انجمن آدمیت با دربار از آن جدا شدند و انجمن حقوق را بنیان نهادند.
تهران
۱۲۸۶–۱۲۸۷ ش
نخستین آزمون وعدهٔ برابری در برابر قانون در اصل هشتم. جمعیت بیرون مجلس خواستار اعدام قاتلان بود و مساوات و حبلالمتین برای آن کارزار کردند؛ بهبهانی مخالفت کرد و گفت «اعدام چند مسلمان به سبب قتل یک زردشتی خلاف اصول اسلام است». نه متهم میان صد تا هزار ضربه شلاق گرفتند و دو تن پانزده سال حبس.
تهران
دی–بهمن ۱۲۸۶
قتل یک مشروطهخواه زردشتی به محک وعدهٔ برابری برای غیرمسلمانان در قانون اساسی بدل شد.
تهران
۱ بهمن ۱۲۸۶· ۱۸ ذیحجه ۱۳۲۵ ق~
شاه زیر فشار مردم و دیپلماتها بار دیگر پشت قرآنی را امضا کرد و به پاسداری از مشروطه تعهد سپرد. مجلس تبعید سعدالدوله را گرفت اما تبعید امیربهادر را نه، که کنسول روس از او حمایت میکرد. آفاری این سازش را فرصتسوزی میداند: مجلس لحظهٔ کممانند پشتیبانی تودهای برای خلع شاه را از دست داد و به دربار ماهها فرصت داد تا کودتای تیر ۱۲۸۷ را بچیند.
تهران
بهمن–اسفند ۱۲۸۶
انقلابیون مرتبط با حیدرخان عمواوغلی به اتومبیل شاه بمب انداختند؛ شاه جان به در برد و سرکوب سختتر شد.
تهران
۱۸ بهمن ۱۲۸۶· ۵ محرم ۱۳۲۶ ق~
بهبهانی و نمایندگان روحانی قانونی گذراندند که انتشار هر مطلب خلاف حساسیتهای دینی را ممنوع میکرد — واکنشی به رادیکالیسم صور اسرافیل، مساوات، حبلالمتین و روحالقدس. تقیزاده، احتشامالسلطنه رئیس مجلس و مخبرالسلطنه وزیر عدلیه بینتیجه مخالفت کردند.
تهران
۱۲۸۶–۱۲۸۷ ش
روزنامه مقالهای سخت اتهامآمیز دربارهٔ محمدعلیشاه چاپ کرد؛ توقیف شد و مدیرش به محاکمه رفت. پس از کودتای تیر، محمدرضا مساوات به تبریز گریخت و در تمام محاصره به انتشار ادامه داد.
تهران
۲۳ اسفند ۱۲۸۶· ۱۱ صفر ۱۳۲۶ ق~
مجلس در این باره بحث کرد که آیا انجمنهای زنان مجازند؛ نمایندگان از بهرسمیتشناختن آنها سر باز زدند.
تهران
۲۹ اسفند ۱۲۸۶· ۱۷ صفر ۱۳۲۶ ق~
یحیی دولتآبادی نزدیک سیصد تن از انجمن مرکزی اصناف را با وزیران و علما گرد آورد. کارکنان وزارتخانه گفتند احکام شرعی ناهمگون است و قانون ملی یکسان لازم. مخبرالسلطنه پیشنهاد کرد علما قوانین شرع را یکسان کنند و باقی را «بسوزانند». همه جز روحانیان استقبال کردند. به تحریک بهبهانی، دامادش صدرالعلما جلسه را برهم زد. بهبهانی سپس هرگونه اختیار وضع قانون یا تحدید تفسیر شرع را از وزارت عدلیه سلب کرد و اصلاح عدلیه یکسره رها شد.
تهران
خرداد–تیر ۱۲۸۷
وقتی باقی کشور پس از کودتا تسلیم شد، تبریز سر باز زد. ستارخان و باقرخان، به هدایت مرکز غیبی و با کمک داوطلبان قفقازی، یازده ماه شهر را در برابر قوای استبداد نگاه داشتند — مقاومتی که انقلاب را زنده نگه داشت.
تبریز · آذربایجان
مجاهدین · مرکز غیبی · انجمن تبریز · مجاهدین قفقازی +13
۱۳ خرداد ۱۲۸۷· ۳ جمادیالاول ۱۳۲۶ ق~
محمدعلیشاه ناگهان کاخ را به مقصد باغ سلطنتی بیرون شهر ترک کرد — نخستین گام کودتای خرداد.
تهران
۱۳ خرداد ۱۲۸۷· ۳ جمادیالاول ۱۳۲۶ ق~
بیست روز پیش از به توپ بستن مجلس، وزیرمختار روسیه و کاردار بریتانیا به نمایندگان گفتند بیشتر به شاه احترام بگذارند؛ مارلینگ نوشت «ایران را رها کردهاند تا به هرجومرج بلغزد». هر دو نتیجه گرفته بودند که انجمنها از مهار مجلس و شاه بیروناند. گری اندیشهٔ جایگزینی محمدعلیشاه با ظلالسلطان را کنار گذاشت.
تهران
۲ تیر ۱۲۸۷· ۲۳ جمادیالاول ۱۳۲۶ ق~
بریگاد قزاق به فرماندهی سرهنگ لیاخوف ساختمان مجلس و مسجد سپهسالار مجاور را به توپ بست، مجلس اول را منحل کرد و دورهٔ استبداد صغیر را گشود.
میدان بهارستان · تهران
۳ تیر ۱۲۸۷· ۲۴ جمادیالاول ۱۳۲۶ ق~
دو انقلابی بابی ازلی روز پس از به توپ بستن مجلس در باغشاه خفه شدند؛ سید جمالالدین واعظ اصفهانی نیز اندکی بعد در بروجرد کشته شد.
تهران
تیر–مرداد ۱۲۸۷
وقتی انجمن اسلامیه و کنسولژنرال روس خواستار تسلیم بودند — «مقاومت خودکشی است» — بر بیشتر خانههای تبریز پرچم سفید برافراشته شد. ستارخان با پشتیبانی مرکز غیبی و انجمن تبریز در شهر تاخت و پرچمها را پایین کشید. صدها تن همانجا به او پیوستند. کنسولژنرال روس پاداشی کلان برای عقبنشینی پیشنهاد کرد و او نپذیرفت. همین یک کار انقلاب را نجات داد.
تبریز · امیرخیز
۱۷ تیر ۱۲۸۷· ۹ جمادیالثانی ۱۳۲۶ ق~
محمدعلیشاه این راهزن را از زندان تهران آزاد کرد تا به انجمن اسلامیه بپیوندد و «تبریز را تنبیه کند». با پانصد سوار قرهداغی رسید و کارزار تجاوز و غارت آغاز کرد و در روز نوبت زنان به حمامی عمومی ریخت. ستارخان و باقرخان در نیمهٔ تیر به قرارگاه او حمله بردند و بیرونش راندند.
تبریز
۲۸ تیر ۱۲۸۷· ۲۰ جمادیالثانی ۱۳۲۶ ق~
چلنگریان به کائوتسکی نوشت که در تبریز گروهی سوسیالدموکرات شکل گرفته و به دو جناح شکافته است: یکی میگفت سرمایهٔ خارجی رشد سرمایهداری را شتاب میدهد و مقاومت در برابر آن «سنگر در برابر تمدن اروپایی» است؛ دیگری از انقلاب دفاع میکرد چون از آنِ تودههای زیر ستم مالکان بود و راه را برای طبقهٔ سرمایهدار بومی میگشود. کائوتسکی در ۱۰ مرداد پاسخ داد که سرمایهٔ خارجی «رشد بازار داخلی را سد میکند»، دشمنی با آن عنصری مثبت است که جنبش شرق را به مبارزهٔ پرولتری غرب پیوند میزند، و سوسیالدموکراتهای ایران باید درون جنبش دموکراتیک کار کنند — و در همان حال دهقانان خردهپا را عنصری «ارتجاعی» شمرد؛ داوریای که آفاری آن را امتداد بدفهمی او از دهقانان اروپا میداند.
تبریز · آلمان
۱ مرداد ۱۲۸۷· ۲۴ جمادیالثانی ۱۳۲۶ ق~
بازگرداندن قانون اساسی عثمانی، مشروطهخواهان ایران را در تاریکترین لحظهٔ استبداد صغیر دلگرم کرد.
امپراتوری عثمانی
مرداد–شهریور ۱۲۸۷
در مجموع میان پانصد تا هشتصد تن آمدند. کارگران عادی حزب سوسیالدموکرات روسیه بیآنکه منتظر کمیتهٔ مرکزی بمانند داوطلب شدند؛ کمیتهٔ تفلیس ۱۳۵ گرجی به سرکردگی سدراک بونواریان و باکو در آغاز سی تن فرستاد. با قطار به جلفا میرفتند، شبانه از ارس میگذشتند و از گردنههای زیر نظر مستبدان بالا میآمدند تا به ستارخان بپیوندند. گرجیها در تبریز آزمایشگاهی برای ساخت مواد منفجره برپا کردند — برتری فنی تعیینکنندهٔ جنگ و خاستگاه بمب پستیای که شجاعالسلطنه را کشت. دستکم بیستودو انقلابی خارجیتبار در جنگ داخلی جان باختند.
تبریز · جلفا · رود ارس
حزب سوسیالدموکرات کارگری روسیه · حزب داشناکسوتیون · حزب هنچاک · مجاهدین قفقازی
۲۷ مرداد ۱۲۸۷· ۲۰ رجب ۱۳۲۶ ق~
در شهر محاصرهشده انتخابات برگزار شد و انجمن با صد عضو بازگشایی شد، روزنامهٔ نالهٔ ملت را منتشر کرد و برای جنگاوران بودجه بست. امیرخیزی، میرزا حسین واعظ، خیابانی و محمدتقی طباطبایی از برگزیدگان بودند. در میانهٔ محاصره، مقاومت بهجای برپاکردن حکومت نظامی، نهادهای دموکراتیک را بازساخت.
تبریز
شهریور–مهر ۱۲۸۷
لشکرکشی دولت برای بازپسگیری این ناحیهٔ خزری از خوانین محلی و انجمنهای دهقانی شکست خورد.
طوالش · گیلان
مهر–آبان ۱۲۸۷
«آنچه میخواهیم پایان این نظام ستم است: قانون، آزادی، مشروطه… چهار هزار مرد مسلح دارم و اگر بخواهم ده هزار میشود و ده سال میتوانم دوام بیاورم… میگویند یاغیایم. نه، ما بدی شاه را نمیخواهیم. اما باید آنچه میخواهیم بدهد! وگرنه جمهوری اعلام میکنیم!» جنگ داخلی، بازگرداندن مشروطه را به چیزی نزدیک انقلاب اجتماعی بدل کرده بود.
تبریز
۲۰ مهر ۱۲۸۷· ۱۶ رمضان ۱۳۲۶ ق~
یک هفته پس از عقبنشینی مستبدان از امیرخیز و خیابان، محلهٔ آنان تسلیم شد. میرزا حسن مجتهد، امامجمعه و شجاع نظام فرمانده گریختند؛ خانههایشان و انجمن اسلامیه غارت و به آتش کشیده شد. سپس انقلابیون تبریز بیانیهای به فرانسه، ترکی و فارسی دادند: «مردم آذربایجان برای شاه حق الهی نمیشناسند.»
دوهچی · تبریز
۲۴ مهر ۱۲۸۷· ۲۰ رمضان ۱۳۲۶ ق~
سوسیالدموکراتهای تبریز برای تعیین راه خود گرد آمدند؛ برخی خواستار اعلام جمهوری بودند.
تبریز
۶ آبان ۱۲۸۷· ۳ شوال ۱۳۲۶ ق~
حیدرخان عمواوغلی با کمک یک متخصص مهمات گرجی بمبی پستی فرستاد که حاکم مستبد و پسرش را کشت — نمایشی از مهارت فنی قفقازیها که دیگر ضدمشروطهخواهان را ترساند. انقلابیون سپس خوی، مرند، سلماس و مراغه را گرفتند؛ حیدرخان به فرمان اجتماعیون عامیون مرند را اداره کرد.
مرند
۸ آبان ۱۲۸۷· ۵ شوال ۱۳۲۶ ق~
ادوارد براون، لینچ و نمایندگان همراه، کارزاری بریتانیایی علیه قرارداد روس و انگلیس و به سود مشروطهخواهان سازمان دادند.
لندن
۲۸ آبان ۱۲۸۷· ۲۵ شوال ۱۳۲۶ ق~
اجتماعیون عامیون ایران و هنچاکهای ارمنی همکاری خود را رسمیت بخشیدند.
۱ آذر ۱۲۸۷· ۲۸ شوال ۱۳۲۶ ق~
پس از ماهها فشار روس و انگلیس برای تشکیل مجلسی رام و دستکاریشده — بینمایندهٔ اصناف، بیانجمن، بیمطبوعات آزاد — شاه اعلام کرد که «یکسره از اندیشهٔ تشکیل مجلس دست شسته، زیرا علما چنین نهادی را خلاف اسلام دانستهاند». علمای نجف این بیانیه را رد کردند و تا بازگشت مشروطه به نپرداختن مالیات فراخواندند.
تهران
۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش
از باکو در رأس دستهای از بلشویکهای قفقازی فرستاده شد، پنهانی در خانهٔ کریمخان رشتی ماند و باشگاهی گشود که مرکز پخش ادبیات مارکسیستی در رشت شد. بخشهایی از مانیفست کمونیست را به فارسی برگرداند و دربارهٔ انقلاب ۱۹۰۵ روسیه، کارگران و دهقانان ایران و تصرف زمین به دست دهقانان سخنرانی کرد. کارگران، پیشهوران، دهقانان و روشنفکران جوان در آن گرد میآمدند؛ در همانجا با داشناکها مناظره میکرد. لنین را در جریان میگذاشت و ادبیات مخفی را از راه ایران به باکو میرساند.
رشت
۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش
نامههای فرانسوی میان تقیزاده، ورام پیلوسیان و تیگران ترهاکوبیان، که ایرج افشار منتشر کرد، نشان میدهد اندیشهٔ حزب پیش از رفتن تقیزاده به تهران در تبریز شکل گرفته و سوسیالدموکراتهای ارمنی به سازمان و آموزهٔ آن شکل دادهاند. پیلوسیان — با نامهای بحر و دهاتی — پیشنهاد ساختن «اکثریت دموکرات» در مجلس دوم را داد، خواست نام حزب با «سوسیالدموکرات» اشتباه نشود، نظامنامهٔ داخلی را به فرانسه نوشت و به تقیزاده هشدار داد عضویت را به آذربایجانیها محدود نکند تا حزب «رنگ ولایتی» نگیرد. با شنیدن خبر ۳۹۰ عضو در تهران نوشت بزرگ است که «در کشوری شرقی ۳۹۰ تن زیر پرچم حزب دموکرات باشند». ترهاکوبیان که پاییز ۱۲۸۷ به پلخانف نوشته و حزبی «دموکرات» را بر «سوسیالدموکرات» ترجیح داده بود، خواستار ملیتی فراتر از قوم و کیش شد: «ما تنها یک ملت میشناسیم — ملت ایران.»
تبریز · تهران
۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش
شاعر ملانصرالدین مثنویای به سبک شاهنامه در ستایش فرمانده تبریز سرود و او را به رستم مانند کرد — بزرگترین پهلوان حماسهٔ ایران و، در اسطورهٔ خزر، همان که دیو سپید را از پای درآورد.
تفلیس
۱۵ دی ۱۲۸۷· ۱۲ ذیحجه ۱۳۲۶ ق~
سواران بختیاری صمصامالسلطنه اصفهان را گرفتند و حکومت مشروطه را در آنجا بازگرداندند و جبههٔ جنوبی را در برابر شاه گشودند.
اصفهان
۱۵ بهمن ۱۲۸۷· ۱۳ محرم ۱۳۲۷ ق~
محاصره خوراک را یکسره برید؛ قحطی شهر به دستاویز مداخلهٔ روسیه بدل شد.
تبریز
۱۹ بهمن ۱۲۸۷· ۱۷ محرم ۱۳۲۷ ق~
کمیتهٔ ستار و داوطلبان قفقازی به رهبری یفرم خان رشت را گرفتند و سردار افخم حاکم را کشتند و پایگاه شمالی لشکرکشی به تهران را ساختند.
رشت · گیلان
کمیتهٔ ستار · مجاهدین قفقازی · حزب داشناکسوتیون · کمیتهٔ برق
۳۰ فروردین ۱۲۸۸· ۲۸ ربیعالاول ۱۳۲۷ ق~
آموزگار جوان امریکایی نه روز پیش از شکستهشدن محاصره، هنگام رهبری شبیخونی علیه محاصرهکنندگان، هدف گلوله قرار گرفت و نامآورترین شهید خارجی انقلاب شد.
تبریز
۴ اردیبهشت ۱۲۸۸· ۴ ربیعالثانی ۱۳۲۷ ق~
با پیشروی ستونهای روس، انجمن به پیشنهاد تقیزاده تسلیم شد و به شاه تلگراف زد که «پدر نامهربان کشور مشترکمان را از خطر تجزیه برهاند». به مداخله اعتراض کردند: «وقتی بریتانیا با بوئرها میجنگید ایران کناره گرفت، و در جنگ روسیه با ژاپن در منچوری هم دخالت نکرد. پس بریتانیا و روسیه به چه حق در ایران که درگیر جنگ داخلی است مداخله میکنند؟» شاه در ۵ اردیبهشت محاصره را برداشت و عفو اعلام کرد — دیرتر از آنکه روسها را بازدارد.
تبریز
۹ اردیبهشت ۱۲۸۸· ۹ ربیعالثانی ۱۳۲۷ ق~
روسیه به بهانهٔ رساندن آذوقه مداخله کرد، محاصرهٔ مستبدان را شکست، مردم را خلع سلاح کرد و شهر را به اشغال درآورد — تبریز را از گرسنگی رهاند و خودمختاریاش را برچید.
تبریز
۱۰ تیر ۱۲۸۸· ۱۳ جمادیالثانی ۱۳۲۷ ق~
صنفبندی طبقاتی برچیده و حق رأی مردان گستردهتر شد، اما بابیان، بهائیان و زنان همچنان محروم ماندند.
تهران
۲۵ تیر ۱۲۸۸· ۲۸ جمادیالثانی ۱۳۲۷ ق~
ستون گیلان به فرماندهی سپهدار و یفرم خان و ستون بختیاری به فرماندهی سردار اسعد بر پایتخت همگرا شدند و آن را گرفتند و استبداد صغیر پایان یافت.
تهران
۲۷ تیر ۱۲۸۸· ۳۰ جمادیالثانی ۱۳۲۷ ق~
مجلس عالی فوقالعاده شاه را خلع کرد، پسرش احمدشاه را به سلطنت خواند و عضدالملک را نایبالسلطنه کرد.
تهران
۹ مرداد ۱۲۸۸· ۱۳ رجب ۱۳۲۷ ق✓
رهبر جریان مشروعه محاکمه و در میدان توپخانه در ملأعام به دار آویخته شد — کاری که از آن پس افکار ایرانیان را دو پاره کرده است.
میدان توپخانه · تهران
۲۲ مرداد ۱۲۸۸· ۲۶ رجب ۱۳۲۷ ق~
پس از اعدام نوری، روزنامه مقالهای چاپ کرد که ظهور اسلام را رویدادی ناگوار خواند که فرهنگ عرب را به ایران آورد و از مشروطهخواهان خواست چنانکه نادرشاه کرد و ناپلئون از تاجگذاری به دست پاپ سر باز زد، علما را کنار بگذارند. آن را «توهین به اسلام» شمردند، روزنامه توقیف شد و حسن کاشانی مدیرش به دو سال حبس محکوم گشت، هرچند دوستان بانفوذش زود آزادش کردند.
تهران
۲۶ مرداد ۱۲۸۸· ۱ شعبان ۱۳۲۷ ق~
هیئت اجرایی موقتی بیستنفره تا برگزاری انتخابات مجلس دوم قدرت را به دست گرفت.
تهران
۲ شهریور ۱۲۸۸· ۸ شعبان ۱۳۲۷ ق~
روزنامهٔ سوسیالدموکرات به سردبیری محمدامین رسولزاده منتشر شد و بهزودی ارگان حزب دموکرات و بزرگترین روزنامهٔ ایران شد.
تهران
۱۸ شهریور ۱۲۸۸· ۲۴ شعبان ۱۳۲۷ ق~
محمدعلی میرزا با مستمری تضمینشدهٔ دو قدرت به تبعید در روسیه رفت.
اودسا
آبان–آذر ۱۲۸۸
عصمت تهرانی با نام «طایره» در روزنامهٔ دموکراتها برای آموزش و برابری حقوقی زنان استدلال کرد.
تهران
آبان–آذر ۱۲۸۸
رحیمخان و شاهسونهایش شهر را گرفتند و بسیاری از مردمش را کشتند، با پشتیبانی مستقیم و غیرمستقیم کنسولگری روسیه. سپس همین آشوب دستاویز روسیه برای نگاهداشتن قشونش در شمال شد.
اردبیل
۲۴ آبان ۱۲۸۸· ۲ ذیقعده ۱۳۲۷ ق~
مجلس تازه گشایش یافت و نخستین بار به احزاب سازمان یافت: دموکراتهای تقیزاده و سلیمان اسکندری در برابر اعتدالیون پیرامون بهبهانی.
میدان بهارستان · تهران
۱۲۸۷–۱۲۸۸ ش
چون تبریز بخش عمدهٔ قوای استبداد را به خود کشیده بود، ولایات مجال یافتند و فراخوان نجف به نپرداختن مالیات پوشش آنان شد. اصفهان در ۱۵ دی نخستین بود؛ یک هفته بعد با انتخابات عمومی انجمن اصفهان با پنجاهودو عضو در کاخ چهلستون بازگشایی شد. تا اواخر اسفند شیراز، همدان، بوشهر و بندرعباس هم پیوستند؛ در بندرعباس انقلابیون حاکم را خلع و گمرک را گرفتند. در شمال و جنوب، مشروطهخواهان تجارت خارجی را به دست میگرفتند — و همین بود که سرانجام بریتانیا و روسیه را به حرکت واداشت.
اصفهان · شیراز · همدان · بوشهر · بندرعباس · مشهد
۱۲۸۸–۱۲۸۹ ش
کنگره دو گزارش دربارهٔ ایران شنید — یکی از تریا منشویک گرجی و دیگری از یک داشناک ارمنی، که هریک سهم بزرگتری از آذربایجان و گیلان و تهران را به سازمان خود نسبت میداد — و قطعنامهای در محکومیت مداخلهٔ مسلحانهٔ روسیه در ایران و ترکیه تصویب کرد و از احزاب سوسیالیست اروپا خواست «با هر وسیلهای که در توان دارند جلوی اقدامات ارتجاعی تزاریسم را بگیرند».
۱۲۸۸–۱۲۸۹ ش
در شفق منتشر شد و مقامات آن را محکوم کردند. دختران نسل نخست فعالان غالباً خود مدافع میشدند: افضل وزیری دختر بیبی وزیروف بود.
تهران
۱۲۸۸–۱۲۸۹ ش
شکرالله خان معتمد خاقان، مشروطهخواه نامآشنا که در اروپا سردار اسعد را به پیوستن به لشکرکشی تهران ترغیب کرده بود، در موج قتلهای سیاسی کشته شد. دولت روسیه در آن دست داشت.
اصفهان
۱۲ بهمن ۱۲۸۸· ۲۰ محرم ۱۳۲۸ ق~
مرکز باکو با بیاعتمادی به شعبههای ایرانی آنها را منحل کرد؛ حزب دموکرات بخش بزرگی از اعضایشان را جذب نمود.
باکو
۱۲ بهمن ۱۲۸۸· ۲۰ محرم ۱۳۲۸ ق~
ایران نو نامهٔ سرگشادهای منتشر کرد که در آن مرکز باکو «حزببازی» را محکوم و همهٔ شعبههای ایرانی خود را تعطیل کرد: «اکنون کسانی… بازی حزبسازی را آغاز کردهاند! حال آنکه در این مرحله از نهضت، حزبسازی… سخت زیانبار است.» مجاهدانی را هم که «آسایش مردم را برهم میزنند» از خود راند. این سازمان ائتلافی گسترده از مشروطهخواهان عرفی و مذهبی معتدل میخواست نه احزاب به سبک اروپا؛ در تیر ۱۲۸۸ از راه دولتآبادی پیغام داده بود که تقیزاده «آشوب انقلابی را پایان دهد» و بهبهانی از سیاست کنار بکشد. با تضعیف تقیزاده، ناخواسته به سپهدار کمک کرد تا هیئت مدیره را رقیق کند و رئیسالوزرا شود.
باکو · تهران
فروردین–اردیبهشت ۱۲۸۹
تا فروردین ۱۲۸۹ پنجاه مدرسهٔ دخترانه در پایتخت گشوده شده بود و کنگرهای زنانه دربارهٔ آموزش در آن برگزار شد. تا ۱۲۹۲ نشریهٔ شکوفه فهرست شصتوسه مدرسهٔ دخترانهٔ تهران با نزدیک ۲۵۰۰ شاگرد را منتشر کرد — تقریباً یک از هر هفت دانشآموز شهر. روزنامهنگاران بریتانیایی این جنبش را به لندن گزارش کردند و نوشتند پشتیبانش «رؤیاپردازان جوان و پرشور ایرانیاند که از سوسیالیسم دم میزنند».
تهران
۲۷ فروردین ۱۲۸۹· ۷ ربیعالثانی ۱۳۲۸ ق~
دو فرماندهٔ تبریز با استقبال تودهای وارد پایتخت شدند — چهار ماه پیش از آنکه در همانجا به زور خلع سلاح شوند.
تهران
۳ خرداد ۱۲۸۹· ۱۵ جمادیالاول ۱۳۲۸ ق~
ایران نو از خوانندگان خواسته بود نوروز ۱۲۸۹ را در اعتراض به ادامهٔ اشغال روسیه جشن نگیرند و خواستش پذیرفته شد. هنگام توقیف، مقالهٔ «نخستین حمله به مطبوعات است» را چاپ کرد: ناپلئون، سلطان عبدالحمید، تزار در برابر دوما و محمدعلیشاه در برابر مجلس اول همه از همینجا آغاز کردند. «وقتی میخواهند کسی را غارت یا بکشند، نخستین کار جنایتکاران بستن دهان قربانی است تا فریاد نزند.» اعتراض عمومی سردار اسعد را به لغو توقیف واداشت؛ سپهدار در اعتراض استعفا داد و در ۱۹ خرداد بازخوانده شد.
تهران
۱۱ تیر ۱۲۸۹· ۲۵ جمادیالثانی ۱۳۲۸ ق~
مجلس زیر فشار روحانیان از رهبر دموکراتها خواست سه ماه غایب شود.
تهران
۲۳ تیر ۱۲۸۹· ۷ رجب ۱۳۲۸ ق~
روحانی ارشد مشروطهخواه در خانهاش هدف گلوله قرار گرفت. اتهام متوجه هواداران دموکرات شد و این قتل اردوی مشروطه را به شکافی جبرانناپذیر کشاند.
تهران
۳۰ تیر ۱۲۸۹· ۱۴ رجب ۱۳۲۸ ق~
پس از آنکه علمای نجف او را فاسدالعقیده خواندند، مجلس به اخراج تقیزاده رأی داد و او راهی اروپا شد.
تهران
۱۰ مرداد ۱۲۸۹· ۲۵ رجب ۱۳۲۸ ق~
دو فعال حزب دموکرات در تلافی ترور بهبهانی کشته شدند.
تهران
۱۵ مرداد ۱۲۸۹· ۱ شعبان ۱۳۲۸ ق~
نیروهای دولتی به فرماندهی یفرم خان برای خلع سلاح مجاهدان مستقر در پارک اتابک وارد عمل شدند. در درگیری ستارخان از ناحیهٔ پا زخم برداشت و هرگز بهبود نیافت. دولت برخاسته از انقلاب، جنگاوران خودش را درهم شکست.
پارک اتابک · تهران
۱۲۸۸–۱۲۸۹ ش
در ایران نو پس از قتل بهبهانی، تربیت و عبدالرزاق نوشته شد. استدلال میکرد ترور دولت را ماشینی میپندارد که با کندن چند پیچ فرو میریزد؛ اما «هر دیکتاتوری نمایندهٔ طبقهای است — ناپلئون بورژوازی فرانسه، پوگاچف دهقانان روس، نادرشاه خوانین ایران» و هیچ حکومتی بیفروریختن بنیاد طبقاتیاش نمیافتد. روسیه گواه بود: تنها در ۱۹۰۹ دویستوچهل هزار انقلابی زندانی شدند. «تاریخ نشان میدهد حاصل ترور انقلاب نیست، بلکه رها شدن ضدانقلاب است.» بدتر آنکه در ذهن مردم تروریست و قاتل یکی میشوند و انقلابیون همان همدلی را که به آن نیاز دارند از دست میدهند. همین استدلال را به «مصادره»های بلشویکی هم کشاند که به گفتهٔ او رادیکالها را به چشم دزد نشان میداد. «مستبدان از نارنجک تروریست نمیترسیدند، اما از اندیشهٔ ملتی باسواد و منظم بر خود میلرزیدند.»
تهران
۲۴ شهریور ۱۲۸۹· ۱۱ رمضان ۱۳۲۸ ق~
نخستین نشریهٔ ایرانی که برای زنان و عمدتاً به قلم آنان تدوین میشد در تهران منتشر شد.
تهران
۲۳ مهر ۱۲۸۹· ۱۲ شوال ۱۳۲۸ ق~
بریتانیا خواست ایران امنیت راههای جنوب را تأمین کند یا نیرویی با افسران بریتانیایی را برای این کار بپذیرد.
تهران
۳۰ مهر ۱۲۸۹· ۱۹ شوال ۱۳۲۸ ق~
کنگرهای ضدامپریالیستی از نمایندگان مسلمان در پایتخت عثمانی در همبستگی با ایران برگزار شد.
استانبول
۱۳ آبان ۱۲۸۹· ۲ ذیقعده ۱۳۲۸ ق~
روسیه و آلمان اختلافشان بر سر ایران و راهآهن بغداد را حل کردند و آلمان از گزینهٔ تعادلبخشِ ملیون ایران حذف شد.
پتسدام
۱۲۸۹–۱۲۹۰ ش
نخستین کار او و کاری مردمپسند: «این کار کوچک اعتبار حکومت مشروطه را نزد مردم ولایات بسیار بالا برد، مردمی که واقعاً از تدبیری رنج میبردند که جز محصلان مالیات که از عوایدش فربه میشدند به کسی سود نمیرساند.» ظرف چند هفته مالیاتهای معوق به پایتخت سرازیر شد، حقوق کارکنان در اروپا پرداخت گشت و حساب هر معامله نگاه داشته شد. خزانهٔ او در پنج ماه جنگ داخلی مالیات داخلی بیشتری گرد آورد از آنچه دولت در تمام سال پیش گرفته بود.
ایران
۱۲۸۹–۱۲۹۰ ش
در بهار ۱۲۹۰ بر سه اصل منتشر شد: «تمرکز، پارلمانتاریسم و دموکراسی». میخواست ایران را از «نظم کهنهٔ فئودالی» به دولتی سرمایهداری نوین با اصلاحات اجتماعی برای کارگران، پیشهوران و دهقانان و سرانجام سوسیالیسم برساند. خواستار دولت مرکزی نیرومند برای پایاندادن به سلطهٔ منطقهای خوانین، صنعتیشدن برای ایستادگی در برابر نفوذ خارجی، خدمت نظام همگانی و جدایی دین از دولت بود — رویارویی مستقیم با دو قدرت سترگ کشور، علما و خوانین ایلات. آفاری به تنش میان تمرکزگرایی و دموکراسی آن اشاره میکند.
تهران
۱۰ اردیبهشت ۱۲۹۰· ۲ جمادیالاول ۱۳۲۹ ق~
هیئت مالی امریکایی در انزلی پیاده شد؛ به عنوان نیروی سوم بیطرف برای بازسازی مالیهٔ ایران دعوت شده بود.
انزلی
۸ خرداد ۱۲۹۰· ۲ جمادیالثانی ۱۳۲۹ ق~
مجلس اختیار گسترده بر درآمد و هزینه را به این امریکایی داد — اصلاحی که روسیه تاب نیاورد.
تهران
۱۲۸۹–۱۲۹۰ ش
دانشآموزان مدرسهٔ سیاسی و دارالفنون، وابسته به دموکراتها، لژیون ملی را ساختند و در دو روز بیش از سه هزار تن را برای جنگ با شاهِ بازگشته گرد آوردند. در برابر، تنها سیصد مجاهد پیشین نامنویسی کردند — آن هم بیشتر از سر ناچاری مالی — پس از خلع سلاح پارک اتابک در تابستان پیش. جز ارمنیان زیر فرمان یفرم خان، تقریباً هر فرماندهای را باید به رشوهٔ سنگین به جنگ برای مشروطه راضی میکردند.
تهران
مرداد–شهریور ۱۲۹۰
محمدعلی میرزا با چشمپوشی روسیه در کرانهٔ خزر پیاده شد و ترکمنها و ایلات را بسیج کرد؛ فرماندهاش ارشدالدوله شکست خورد و تیرباران شد.
استرآباد · گرگان
ترکمنها · لژیون ملی · ترکمن یموت · کردهای کلهر +1
مرداد–شهریور ۱۲۹۰
شوستر استوکس را — چهار سال در ایران، مسلط به فارسی و فرانسه، مکاتبهکنندهٔ براون که قرارداد ۱۹۰۷ را نقد کرده و اطلاعات محرمانه علیه سیاست گری به براون رسانده بود — برای ریاست ژاندارمری خزانه برگزید. گرینوی از شرکت نفت انگلیس و ایران هشدار داد که استوکس «یکسره با تندروترین ملیون ایران یکی شده و در جلسات انجمنهایشان شرکت میکند». روسیه به نظارت یک بریتانیایی بر وصول مالیات در شمال اعتراض کرد؛ گری که هفتهها پیش انتصاب را تأیید کرده بود، از موضع خود برگشت. شوستر نپذیرفت مأموریت استوکس به جنوب محدود شود، زیرا این به معنای پذیرش مناطق نفوذ بود و هم دولتی را که به آن خدمت میکرد و هم دفتر خودش را بیمعنا میکرد.
تهران · لندن
۱۱ مرداد ۱۲۹۰· ۸ شعبان ۱۳۲۹ ق~
نمایندهٔ دموکرات همدان در جریان بحث قانون انتخابات سوم حق رأی زنان را پیشنهاد کرد. مجلس حتی از ثبت درست آن سر باز زد و یکی از روحانیان طرح موضوع را ناروا خواند.
تهران
۵ شهریور ۱۲۹۰· ۳ رمضان ۱۳۲۹ ق~
«دلیل محرومیت زنان آن است که خداوند به آنان توانِ لازم برای شرکت در سیاست و انتخاب نمایندگان ملت را نداده است. آنان جنس ضعیفترند و قوهٔ تشخیصی همچون مردان ندارند. با این حال نباید حقوقشان پایمال شود، بلکه مردان باید آن را چنانکه خداوند در قرآن مقرر داشته پاس دارند.»
تهران · لندن
۱۰ شهریور ۱۲۹۰· ۸ رمضان ۱۳۲۹ ق~
دو بار رد شد و سپس با تهدید کابینه به استعفا و بیم بازگشت سپهدار به اکثریت رسید. اصل دوم راه بازنگری قانون اساسی را گشود — بارکلی آن را کاستن از «برتری کامل مجلس» خواند؛ اصل سوم به وزیران اجازه داد «هیئتهای غیرمسئول» و شرکتکنندگان در «جلسات سری گمراهکنندهٔ افکار عمومی» را مجازات کنند؛ اصل چهارم به «عدم تمرکز نسنجیده» تاخت؛ قوانین انجمنهای ایالتی و بلدی باید بازنگری میشد و تا آن هنگام کابینه اختیار انحلالشان را داشت؛ اصل پنجم تفسیرهای متکی به «قوانین خارجی» را محکوم کرد؛ اصل دهم آشتی با روسیه و بریتانیا را میخواست. تنها از آن رو گذشت که محمدعلی میرزا هنوز در خاک ایران بود؛ با شکست او دموکراتها اکثریت را بازیافتند.
تهران
۲۹ مهر ۱۲۹۰· ۲۹ شوال ۱۳۲۹ ق~
قانون تازه حق رأی مردان را گسترد اما زنان را صریحاً کنار گذاشت و بابیان و بهائیان را نیز محروم کرد.
تهران
۱۳ آبان ۱۲۹۰· ۱۳ ذیقعده ۱۳۲۹ ق~
روسیه بابت ضبط املاک شعاعالسلطنه از خزانهداری شوستر عذرخواهی خواست. تظاهرات گستردهٔ ضدامپریالیستی در تهران در پی آن رخ داد.
تهران
۸ آذر ۱۲۹۰· ۸ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~
نمایندگان به اتفاق آرا به رد اولتیماتوم دوم روسیه که برکناری شوستر را میخواست رأی دادند — واپسین کار بزرگ مجلس.
میدان بهارستان · تهران
آذر–دی ۱۲۹۰
نیروهای روس در سراسر آذربایجان انقلابیون را اعدام کردند — از جمله ثقةالاسلام که در عاشورا به دار آویخته شد — گیلان را گلولهباران کردند و مشروطهخواهان را از منطقهٔ اشغالی تبعید نمودند.
آذربایجان · تبریز · گیلان
۹ آذر ۱۲۹۰· ۹ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~
نزدیک سیصد زن، شماری از آنان با سلاح در زیر چادر، به مجلس رفتند و به نمایندگان گفتند پیش از آنکه پذیرش اولتیماتوم را ببینند شوهران و پسران خود را خواهند کشت — نامآورترین کنش جنبش زنان ایران در این دوره.
میدان بهارستان · تهران
انجمن مخدرات وطن · مجلس دوم · انجمن همت خواتین · اتحادیهٔ نسوان +1
۱۳ آذر ۱۲۹۰· ۱۳ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~
زنان ایران مستقیماً از جنبش حق رأی زنان بریتانیا در برابر همدستی دولتشان با اولتیماتوم روسیه یاری خواستند — کنشی نخستین در همبستگی فراملی فمینیستی.
تهران · لندن
۲۹ آذر ۱۲۹۰· ۲۹ ذیحجه ۱۳۲۹ ق~
کمیتهای فرعی به ریاست سردار اسعد اولتیماتوم را پذیرفت؛ همهٔ دموکراتها جز یک نفر از رأیدادن به آن سر باز زدند.
تهران
۱ دی ۱۲۹۰· ۲ محرم ۱۳۳۰ ق~
توپخانهٔ روسیه شهری را که انقلاب را نجات داده بود گلولهباران کرد و هفتهها اعدام و انتقامگیری آغاز شد.
تبریز
۲ دی ۱۲۹۰· ۳ محرم ۱۳۳۰ ق~
ناصرالملک نایبالسلطنه و کابینه با پشتیبانی آشکار بریتانیا و روسیه مجلس را منحل کردند و انقلاب مشروطه پایان یافت.
تهران
۲۵ آبان ۱۲۹۳· ۲۸ ذیحجه ۱۳۳۲ ق~
سردار ملی در تهران بر اثر زخمی که چهار سال پیش در پارک اتابک برداشته بود درگذشت.
تهران
رویدادی از این دست نیست.